فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سراهای درون‌شهری بازار کرمانشاه، به‌عنوان فضاهای نیمه‌باز و گره‌های تنفسی، درمیان بافت سرپوشیدۀ بازار قرار داشتند و محل تعاملات اقتصادی، مبادلات کالا و استقرار کاروانیان به‌شمار می‌آمدند. شکوفایی این سراها در دورۀ قاجار مرهون ایجاد امنیت، گسترش ارتباطات با انگلستان، روسیه، حکومت عثمانی، و توسعۀ تجارت داخلی و خارجی بود. در همین دوره، رونق تولید و بازرگانی در کرمانشاه سبب گسترش بازار تاریخی در امتداد مسیر اصلی کاروان‌رو شهر -که غرب زاگرس را به شرق آن پیوند می‌داد- و شکل‌گیری منسجم سراهای درون‌شهری به‌عنوان عناصر کالبدی در ساختار بازار شد. اهمیت پژوهش حاضر از آن‌جهت است که باوجود جایگاه برجستۀ بازار و سراهای درون‌شهری کرمانشاه در دورۀ قاجار، تاکنون پژوهش مستقلی دربارۀ آن انجام نشده است؛ از این‌رو، هدف این پژوهش شناخت سازمان فضایی و بررسی عناصر و الگوی ساختار کالبدی سراهای بازار کرمانشاه در دورۀ قاجار است. مطالعۀ حاضر به روش توصیفی-تحلیلی و موردپژوهی انجام شده است. چهار سرای درون‌شهری به‌عنوان نمونۀ موردی انتخاب شدند و تاریخچۀ پیداش آن‌ها با استفاده از روش کتابخانه‌ای و اسناد تاریخی موردمطالعه قرار گرفت؛ سپس با روش میدانی، اطلاعات این سراها تکمیل گردید و براساس هدف پژوهش، ویژگی‌های کالبدی-فضایی آن‌ها تحلیل و بررسی شد. نتایج نشان می‌دهد که ازجمله مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری بازار و سراهای درون‌شهری کرمانشاه، فراهم آمدن زیرساخت‌های امنیتی برای کاروانیان، موقعیت این شهر در مسیر بازرگانی بغداد-کرمانشاه، استقرار کنسولگری بریتانیا، روسیه و عثمانی در این شهر و مهاجرت تجار از شهرهای اطراف می‌باشد؛ که این عوامل، شکوفایی تجارت را به‌دنبال داشته و به رشد بازار و پیدایش سراهای درون‌شهری کرمانشاه در دورۀ قاجار منجر شده‌اند. همین‌امر در ساختار کالبدی سراها به‌صورت بهره‌گیری هم‌زمان از ویژگی‌های معماری بومی، معماری قاجار و عناصر برگرفته از معماری غرب نمود یافته است. در بررسی ساختار کالبدی-فضایی چهار سرای وکیل‌الدوله، نو، همدانی و کاشانی نیز مشاهده شد که طرح اندام‌های گوناگون بنا متأثر از عملکرد کاروانی-تجاری و سامان بخشیدن به طبقات مؤثر و موقعیت بنا از همجواری‌ها تأثیر پذیرفته‌اند.