فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

رسالۀ موسیقی خواجه کلان خراسانی یکی از متون مختصر، اما مهم در سنت موسیقی‌نویسی فارسی دورۀ صفوی محسوب می‌شود که احتمالاً در اواسط این دوره و در عهد سلطنت شاه‌عباس اول تألیف شده است. مؤلف اثر در تمامی نسخه‌های شناخته‌شده با عنوان «خواجه کلان خراسانی» معرفی‌شده، اما هویت دقیق او تاکنون به‌درستی روشن نشده است. در این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی و بهره‌گیری از راهبرد استقرایی، نخست با استناد به منابع تذکره‌ای، تراجم و فهرست‌های کتابخانه‌ای، تلاش شده تا مؤلف اثر در میان رجالی که عنوان «خواجه کلان» داشته‌اند، شناسایی شود. سپس بر پایۀ نسخۀ مصحَّح و چاپ‌شدۀ رساله، مهم‌ترین مضامین و ویژگی‌های موسیقایی و فراموسیقایی متن مورد تحلیل قرارگرفته است. یافته‌ها حاکی از آن است که رساله در برخی تعاریف به برداشتی آوازی در موسیقی توجه دارد. قابل‌ذکر است که خواجه کلان انگیزۀ خود از آموختن دانش موسیقی را کمک به بهبود حفظ و تلاوت کلام الهی دانسته است؛ انگیزه‌ای که از پیوند ژرف میان موسیقی و تربیت دینی حکایت دارد. همچنین، نگارش این رساله بنا به درخواست یکی از دوستان او صورت گرفته است. رساله در عین برخورداری از مزایایی همچون تعریف موجز و لغوی برخی اصطلاحات، با ابهاماتی اساسی دربارۀ مؤلف و منابع اطلاعاتی مواجه بوده که تحلیل جامع آن را با محدودیت‌هایی همراه ساخته است. همچنین، مقایسۀ این رساله با متون هم‌عصر مانند بهجت‌الروح، شباهت‌هایی در ساختار مدال و تفاوت‌هایی در نام‌گذاری گوشه‌ها نشان می‌دهد.