فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

ساختمان‌های ایوان‌دار با یک و یا چهارایوانی با معماری ایران از دیرباز هم‌پیوند بوده است. «ایوان» عنصر مهمی در بناهای عمومی، خصوصی و رسمی (حکومتی) محسوب می‌شده است. ایوان از آن‌جهت اهمیت دارد که به‌عنوان صفت مشخصۀ معماری ایرانی نیز بوده است. این نوشتار با استفاده از روش توصیفی-تاریخی، تحلیلی در آغاز با توجه به اهمیت ایوان در معماری ایرانی به پیشینۀ آن پرداخته است و سپس پرسش‌هایی را طرح نموده است که چرا چهارایوان در دورۀ هخامنشی و در کاخ‌های پاسارگاد به سبک برونگرا بوده است؟ دوم این‌که این طرح و نقشه چگونه بر نقشۀ چهارایوانی دورنگرا در دوره‌های اشکانی و ساسانی و سپس دورۀ اسلامی تأثیر‌گذار بوده است؟ با توجه به پرسش‌های طرح‌شده این پیش‌فرض‌ها قابل ارائه است که معماری هخامنشی تداوم‌دهندۀ معماری مادی و درنهایت درپی تکمیل آن بوده است که با توجه به ساختار حکومتی هخامنشی در قالبی با شکوه‌تر و با تأکید بر استفاده از ایوان در چهار سوی ساختمان کاخ و روی به باغ و مرتبط با آن طراحی و اجرا شده است؛ دیگر این‌که نقشۀ چهارایوانی هخامنشی به‌گونه‌ای دیگر با توجه به‌شرایط زمانی و مکانی با نقشه‌ای درونگرا در دوره‌های اشکانی- ساسانی و به‌ویژه دوران‌ اسلامی اجرا شده است؛ بنابراین همین طرح در طراحی کاخ‌ها، آرامگاه‌ها و کوشک‌های دوران صفوی تا قاجاری نمودی دیگر یافته و متأثر از معماری هخامنشی با طرح چهارایوان و فضای گنبددار مرکزی معماری با الهام از معماری ساسانی تجسم‌یافته است. برآیند این پژوهش نشان می‌هد که اگرچه ایوان در دورۀ پیش از عصر هخامنشی استفاده شده، ولی این طرح و نقشه از دورۀ هخامنشی با چهارایوانی برونگرا معنادار شده و در دوره‌های اشکانی و ساسانی به‌صورت درونگرا که در دوران اسلامی نیز تداوم یافته و در زمان صفوی و زندیه این ویژگی چهره‌ای نو به معماری این دوره‌ها (شیوۀ اصفهانی) داده است.