گونهشناسی نقوش گیاهیِ سقف و سرستونهای چوبی مساجد ستوندار آذربایجان شرقی در دوران صفوی و قاجار
نویسندگان
1 استادیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ حفاظت آثار فرهنگی (هنرهای کاربردی)، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران (نویسندۀ مسئول).
2 دانشجوی دکتری باستانشناسی، گروه باستانشناسی دانشکدۀ حفاظت آثار فرهنگی (هنرهای کاربردی)، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.
3 دانشیار گروه مرمت و باستانسنجی، دانشکدۀ حفاظت آثار فرهنگی (هنرهای کاربردی)، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.
doi
10.22084/nb.2023.26801.2520چکیده
مساجد ستوندار چوبی منطقۀ آذربایجان شرقی از نمونههای منحصربهفرد دوران صفوی و قاجار هستند که مشابه آنها در نقاط دیگر ایران بهندرت ساخته شدهاند. بیشتر این مساجد در دورۀ صفوی ساخته و در دورههای بعد، بهویژه قاجار، بازسازی شدهاند و قسمتها یا آرایههای مکملی به آنها افزوده شده است. یکی از مهمترین ویژگیهای هنری مساجد یاد شده، آرایۀ نقاشی روی چوب در انواع: گیاهی، اسلیمی و کتیبه در سقف و سرستونهای مقرنسی چوبی است؛ بنابراین مسئلۀ اصلی پژوهش پیشِرو مطالعۀ گونههای مختلف آرایههای گیاهی و اسلیمی در سقف و ستونهای چوبی مساجد شبستانی منطقۀ آذربایجان شرقی و بررسی جایگاه آنها در گاهشناسی نسبی مساجد موردمطالعه است. بدینمنظور جامعۀ آماری، تمامی مساجد ستوندار چوبی منطقۀ آذربایجان شرقی است که هر یک از آنها ازطریق بررسی میدانی شناسایی و مطالعه شدهاند. ازمیان 38مسجد شبستانی ستوندار بررسی شده، 11مسجد با نقوش گیاهی و اسلیمی برروی چوب شناسایی شده است. نتایج پژوهش نشان میدهد که 10گونۀ گیاهی بر مقرنسهای چوبی سرستونها، صندوقچههای مکعبی غیرباربر روی شاهتیرها، تیرهای حمال و باریکههای چوب بین تیرهای حمال سقف موسوم به «پَردو» نقش شده است. گونههای گیاهی ترسیم شده ترکیبی از هنر ایرانی و اسلامی مرسوم در قرون متأخر اسلامی است که با توجه به اهمیت آنها در تزئین مساجد موردمطالعه، سبک جدیدی را در آرایش نمای داخلی مساجد ارائه میدهند؛ اگرچه مشابه این نقوش در سایر گونههای معماری معاصر کموبیش یافتشده، با اینحال، شیوۀ اجرا، فراوانی و تنوعِ بسیار مضامین در سقف و سرستونها در هیچ نمونۀ دیگری از مساجد ایران مشاهده نشده است. گونههای منسوب به دورۀ صفوی عموماً مشابه نقوش فرشها و جلدهای نسخ خطی همزمان طراحیشده که ترکیب آنها بیشتر تجریدی بوده، و طبیعتگرایی کمتری در آنها دیده میشود. در طراحی نقوش گیاهی مربوط به دورۀ قاجار نیز با توجه به تداوم سنتهای پیشین، بهویژه در ترسیم نقوش اسلیمی، ویژگیهای مشخص قاجاری در رنگبندی متنوع و گرم و طبیعتگرایی بیشتر نسبت به نمونههای صفوی مشهود است. نکتۀ جالبتوجه الگوپذیری اندک نمونههای قاجاری از موارد مشابه غربی در ترسیم نقوش است. دلایل ترسیم نقوش به فلسفۀ رمزآلود هنر اسلامی در ترسیم نقوش و بافت فرهنگی و شرایط مذهبی حاکمدر مناطق موردمطالعه در دوران صفوی و قاجار بازمیگردد.
