فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف: این پژوهش با بهره‌گیری از رویکردی نوین در تحلیل محتوای کتاب‌های درسی، با هدف شناسایی عناصر تفکر خلاق در کتاب «مطالعات اجتماعی» پایه سوم ابتدایی انجام شد. بدین منظور، ابتدا بر اساس ادبیات نظری، مؤلفه‌ها و عناصر تفکر خلاق تبیین گردید و سپس محتوای کتاب یادشده بر اساس این مؤلفه‌ها تحلیل شد.روش پژوهش: روش تحقیق، ترکیبی از تحلیل محتوای کیفی و کمی است. در ابتدا برای شناسایی و استخراج مولفه‌های تفکر خلاق ، تحلیل محتوای استقرایی به کار گرفته شد. برای جمع آوری منابع معتبر از مرور نظام‌مند استفاده شد. معیار‌های ورود و خروج و چگونگی ارزیابی و انتخاب منابع معتبر تعیین و از 36 منبع جمع‌آوری شده 14 منبع انتخاب شد، که کلیه منابع انگلیسی و سال انتشار مقالات از 2020 تا 2024 است. بعد از کدگذاری و تبیین مقوله‌های اولیه و ثانویه، شش مولفه به عنوان معیارهای تفکر خلاق در کتاب درسی مشخص شدند. سپس از چک‌لیست محقق ساخته که ضریب توافق کاپا و الفای کرونباخ آن تعیین شد، ابزاری برای تحلیل محتوای کمی کتاب مطالعات اجتماعی پایه سوم ایتدایی مبتنی بر مولفه‌های تفکر خلاق تدوین شد. داده‌های کمی با استفاده ازآمار توصیفی، آزمون خی دو و آزمون مونتکارلو R کد در نرم افزار 18-Stata تحلیل شد.یافته‌ها: نتایج پژوهش تحلیل محتوای کتاب مطالعات اجتماعی سوم ابتدایی نشان می‌دهد هرچند شش مؤلفه تفکر خلاق (ذهن باز، حل مسئله خلاق، محتوای مبتنی بر استیم، کار تیمی، فناوری‌های تعاملی و هوش موفق) در طراحی کتاب حضور دارند، اما توزیع آنها نامتوازن است. بررسی آماری تفاوت معناداری (05/0p> ) در پراکندگی مؤلفه‌‌ها بین بخش‌های کتاب نشان نداد، اما تحلیل کیفی، بیانگر غلبه هوش تحلیلی و محتواهای استیم در مقایسه با مؤلفه‌های ذهن باز و فناوری‌های تعاملی است که در تصاویر و پرسش‌ها کمرنگ ترهستند. فعالیت‌های گروهی و پروژه محور نیز کمتر به چالش‌های واقعی و چندمرحله‌ای می‌پردازند. این ناهماهنگی ممکن است مانع پرورش هوش موفق (ترکیب توانمندی‌های تحلیلی، عملی و خلاق) شود. پیشنهاد می‌شود در بازنگری کتاب، با افزودن تصاویر پرسش برانگیز، مسائل بازپاسخ و سناریوهای فناورانه، زمینۀ تقویت خلاقیت و کاربرد عملی مفاهیم فراهم شود.نتیجه‌گیری: مولفه‌های تفکر خلاق مانند پرورش ذهن باز، حل مساله خلاق، محتوای کتاب مبتنی بر استیم، تشویق کار تیمی و ارایه فعالیت‌های پروژه محور ، کاربرد تکنولوژی‌های تعاملی و هوشمند، تقویت هوش تحلیلی و موفق، لازم است به‌صورت متوازن در بخش‌های مختلف کتاب درسی از جمله نوشتار، تصاویر، فعالیت‌ها و پرسش‌ها لحاظ شوند.