معرفی و بررسی سنگنوشتههای نویافته به خط پهلوی در تیمرۀ گلپایگان
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری باستانشناسی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران (نویسندۀ مسئول).
2 عضو هیأت علمی پژوهشکدۀ زبانهای باستان، پژوهشگاه میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، تهران، ایران.
doi
10.22084/nb.2024.28135.2620چکیده
سنگنگارههای تیمره، بهعنوان یکی از بزرگترین و مهمترین مجموعۀ سنگنگارههای ایران، محسوب میشود. این نقوشصخرهای بازتابی از محیط طبیعی و انسان و همچنین نحوۀ تعامل دو طرفۀ انسانها با خود و با محیط است. نشانهها و علائم خطی، یکی از موضوعات ویژه برروی سنگنگارههای تیمره است، که سنگنوشتههای پهلوی ازجملۀ این علائم خطی محسوب میشود. در مجموعۀ سنگنگارههای تیمرۀ گلپایگان، تاکنون 15نمونه سنگنوشتۀ پهلوی شناسایی شده است که بیشتر آنها متعلق به اواخر دورۀ ساسانی و اوایل دوران اسلامی است. در این پژوهش برای نخستینبار، به معرفی شش سنگنوشتۀ پهلوی نویافته در تیمره که در بررسیهای میدانی نگارندگان در سالهای اخیر در محوطههای غرقاب، اِسفاجرد و کوچری یافته شدهاند، پرداخته شده است. ضمن بررسی ترجمه و مفهوم اصلی این سنگنوشتهها، دو پرسش مطرح میشود؛ آیا ارتباطی مفهومی میان آنها و سایر سنگنوشتههای پهلوی تیمره وجود دارد؟ و چه همسویی بین مفاهیم این سنگنوشتهها و چشمانداز طبیعی و فرهنگی منطقه وجود دارد؟ در متن این سنگنوشتهها، بیشتر به موضوع «آب» پرداخته شده است و واژۀ «زِهاب» در اغلب آنها دیده میشود. در فرهنگ زبان پهلوی «رودخانه» بهعنوان معنای زِهاب، متداولتر است. این واژه ارتباط مستقیمی با چشمانداز طبیعی منطقه و نزدیکی به منابع آبی و همچنین موقعیت سنگنگارهها در این محوطهها دارد. بهنظر میرسد که این متون میتوانسته نشانهگذاری بر وجود منابع آبی در منطقه، بهویژه برای افراد رهگذر و اقوام کوچرو بوده باشد. موضوع آب و داستانهای تاریخی مرتبط با آن، ریشه در فرهنگ شفاهی مردم منطقه نیز دارد. همۀ این موارد نشان از جایگاه ویژۀ آب درمیان مردم بومی و کوچرو، بهویژه در اواخر دورۀ ساسانی است. این پژوهش کاربردی، به شیوۀ توصیفی-تحلیلی و با استفاده از بررسیها و مصاحبۀ میدانی و مطالعات کتابخانهای انجامگرفته است.
