سیر تحول الگوهای بصری رایج در قاببندی سکههای ایلخانی
نویسندگان
1 کارشناس ارشد هنر اسلامی، گروه کتابت و نگارگری، دانشکدۀ صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.
2 استادیار گروه کتابت و نگارگری، دانشکدۀ صنایعدستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران
3 استاد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران (نویسندۀ مسئول).
doi
10.22084/nb.2023.28262.2625چکیده
یکی از متنوعترین مدارک تاریخی و باستانشناسی دورۀ ایلخانی، سکهها هستند که باوجود اطلاعات متنوع و ارزشمند، از حیث قاببندی نیز، درخور توجه هستند. هدف از این پژوهش، تحلیل و مطالعۀ تحولات قاب سکهها، در خلال دورۀ ایلخانی است که منجر به شناخت بیشتر و بهتر ابعادی از فرهنگ بصری و هنری دورۀ ایلخانی میشود. پرسش پژوهش پیشِرو، این است که فرهنگ بصری غالب در قاببندی سکههای ایلخانی چیست؟ پژوهش موردنظر از نظر هدف، بنیادی و از نظر روش، توصیفی_تطبیقی است. نمونهگیری بهصورت انتخابی هدفمند [هدفمند خوشهای] انجامشده و بدینمنظور، 20سکه مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است. پس از مطالعات مقدماتی کتابخانهای و جستجوی اینترنتی موزههای دنیا و آلبوم سکهها، 20سکۀ دورۀ ایلخانی از موزههای اشمولین، دیوید، ملک و مجموعۀ شخصی کومش سمنان انتخابشده و موردمطالعه قرار گرفته است. برپایۀ نتایج حاصله، قاب نمونهها در یک تقسیمبندی کلی به چهار دسته: مرکزی، ترکیبی، حاشیهدار و ساده، قابل تفکیک هستند؛ از اینرو، میتوان فراوانی استفاده از قاببندیها را در فرهنگ بصری سکههای ایلخانی به اینترتیب برشمرد؛ بیشترین تعداد گونهها بهترتیب شامل: قاببندی ترکیبی با 24 نمونه، حاشیهدار با 10 نمونه، مرکزی با 4 نمونه و ساده با 2 نمونه هستند. در بین گونهها، قابهای ترکیبی بالاترین تعداد و تنوع طرح را داشته، که این تنوع در نقش مرکزی نمونهها مشاهده میشود. اینگونه بهترتیب تاریخی به 9 شکل: دایره، مربع، پنجپر، شمسه، ششپر، هفتپر، هشتپر، محرابی و سهپر تقسیمشده و اوج تنوع در قاببندی ترکیبی با اختلاف زیاد با پنج نوع نقش: پنجپر، هفتپر، هشتپر، محرابی و سهپر مربوط به دوران «ابوسعید» است.
