تأثیر گشودگی فضایی گنبدخانهها بر شکلگیری هویت اجتماعی در مساجد دوران صفوی
نویسندگان
1 دانشگاه فردوسی مشهد
doi
10.22034/hgj.2024.486761.1022چکیده
با ظهور دولت صفوی تشیع به عنوان مذهب رسمی قرار گرفت. دو اصل رهبری معنوی و عدالت در راستای نیل به هویت اجتماعی از مفاهیم متمایزکننده مذهب تشیع میباشند و انتظار میرود ساخت مساجد، به عنوان مهمترین بناهای جهان اسلام و تشیع، تحت تأثیر این اصول قرار گرفته باشد.این تحقیق با هدف پاسخگویی به این سوال شکل میگیرد که آیا نوع جهانبینی مذهب تشیع بر شکلگیری گنبدخانه مساجد تأثیری گذاشته است و در صورت تأثیر، چگونه این مفاهیم، میزان گشودگی فضای گنبدخانه به فضاهای مجاور را تعیین نمودهاند؟ جهت انجام تحقیق، 55 مسجد گنبدخانهای مربوط به قبل و بعد از تشیع در ایران انتخاب و میزان گشودگی در هر چهار جداره آن استخراج گردید. این تحقیق با روش تفسیری تاریخی در ترکیب با روش مقایسهای انجام شده است.نتایج نشان میدهد که با وجود اینکه مساجد شیعی ایران نسبت به مساجد قبل، تفاوت ساختاری نداشتهاند؛ مفاهیم مذهب تشیع و اصول رهبری معنوی و عدالت در گنبدخانه مساجد به معنادارترین شیوه بیانی در جهت نیل به هویت اجتماعی تجلی یافتهاند. اصل رهبری معنوی و عدالت، هر دو به تقویت هویت اجتماعی مشترک کمک کرده و موجب ایجاد فضایی همدلانه و همبسته در جامعه میشوند. رهبری معنوی سبب برخورداری محیط از ویژگیهای خوانایی و وضوح، روشنگری و هدایتگری، برخورداری از نظام سلسلهمراتبی و نور و شفافیت شده است. شیوههای معماری در برخورد با گشودگی گنبدخانهها، سبب برتری نیافتن یک فضا به فضای دیگر، ایجاد ادراک تعادل، توازن، تقارن و هماهنگی و در نهایت ادراک عدالت در مسجد شدهاند.
