فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در نظام حقوقی ایران، بر اساس منابع قانونی، دادگستری تنها مرجع رسمی رسیدگی به تظلمات شناخته می‌شود و تقاص به‌عنوان شیوه‌ای برای احقاق حق به رسمیت شناخته نشده است. با این حال، در سایر منابع حقوق ایران از جمله فقه امامیه، عرف و دکترین حقوقی، نهاد تقاص مورد شناسایی قرار گرفته و به‌عنوان یکی از شیوه‌های غیرقضایی احقاق حق محسوب می‌شود. در برخی نظام‌های حقوقی همچون انگلستان و ایالات متحده آمریکا نیز مفهومی مشابه با عنوان «سلف‌-هلپ» (Self-help) پذیرفته شده است که به اشخاص اجازه می‌دهد در شرایط خاص، بدون توسل به مراجع قضایی، اقدام به جبران خسارت یا استیفای حق خود کنند. پژوهش حاضر دو مسئله اساسی را مورد بررسی قرار داده است: نخست، امکان و حدود جواز تقاص در حقوق ایران با تکیه بر عرف، فقه امامیه و دکترین حقوقی؛ و دوم، یافتن معادل دقیق تقاص در نظام‌های حقوقی خارجی. نتایج تحقیق نشان می‌دهد هرچند از ظاهر قوانین موضوعه ایران، ممنوعیت تقاص استنباط می‌شود، اما با توجه به مبانی فقهی و عرفی و نیز ملاحظات عدالت و کارآمدی، می‌توان زمینه‌های قانونی برای پذیرش محدود و کنترل‌شده تقاص را فراهم ساخت. همچنین، مطالعه تطبیقی انجام‌شده بیانگر آن است که معادل دقیق تقاص در نظام‌های حقوقی مورد بررسی، نهاد «Self-help» است.