فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در دورۀ قاجار مناسبات میان ایران و روسیه توسعه پیدا کرد. مراودات تجاری- سیاسیِ میان این دو کشور از سوی پایتخت دولت قاجار در تهران به بندرانزلی در مرز شمالی، که معبری راهبردی از نظر ژئوپولتیکی در شبکۀ ارتباطی ایران با روسیه و اروپا به‌حساب می‌آمده، صورت می‌گرفت. جادۀ تهران-انزلی در این دوره گذرگاهی به‌منظور سفر پادشاهان، سیاستمداران، بازرگانان و طبقۀ متمول ایران و دولت‌های اروپایی بوده و فرآیند این ارتباطات موجب آشنایی ایرانیان با چگونگی پیشرفت‌های بزرگ جهان و انگیزه‌ای جهت تعمیر و توسعه، تأسیس و تجهیز اماکن بین راهی، ازجمله چاپارخانه‌ها و پستخانه‌های نوین در این بزرگراه گردید. گرچه بنیان چاپارخانه‌ها ریشه در دوران باستانِ ایران دارد، ولی در دورۀ قاجار به‌لحاظ استراتژی در انجام خدمات دولتی، در حوزۀ ارتباطات برای همۀ اقشار جامعه و گسترش روابط دیپلماتیک میان ایران و جهان غرب، پویا و متحول شد. هدف این پژوهش بازشناسی و بررسی چاپارخانه‌ها و پُستخانه‌های وابسته به مسیر تهران-انزلی در دورۀ قاجار بوده و درپی پاسخ به این پرسش است؛ موقعیت جغرافیایی، شرایط اقلیمی و عوامل فرهنگی چه تأثیری بر روی معماری و عملکرد چاپارخانه‌ها و پستخانه‌های مسیر تهران-انزلی داشته است؟ شیوۀ تجزیه ‌و تحلیل اطلاعات از نوع کیفی بوده و روش این پژوهش تاریخی-تحلیلی است. یافته‌ها براساس، اسناد کتابخانه‌ای (سفرنامه‌ها، اسناد و گزارش‌های مکتوب، نقشه‌ها، عکس‌های تاریخی دورۀ قاجار) و بررسی میدانی باستان‌شناسی جمع‌آوری شده و موردمطالعه قرارگرفته است. تجزیه ‌و تحلیل اطلاعات از نوع کیفی بوده و نتایج حاصل از این پژوهش نشان می‌دهد، ساختمان چاپارخانه‌ها و پستخانه‌های مسیر مورد پژوهش دارای فضاهای مشابه بودند؛ اما به‌لحاظ فرم معماری متنوع بوده‌اند. این بناهای بین راهی درمجموع متأثر از موقعیت جغرافیایی و شرایط اقلیمی، نظام فرهنگی حاکم‌بر کل کشور و الگوپذیری از پدیده‌های نوظهور غربی در آن دورۀ تاریخی شکل‌گرفته بودند و همگی توسط دولت و یک نظام منسجم اداری سازمان‌ دهی می‌شدند.