حق طبیعی یا حق پوزیتیویستی؛ بازتعریف مفهوم «حق» در حقوق اسلامی
نویسندگان
1
doi
10.30497/law.2016.1824چکیده
هر یک از مکاتب حقوقی بر پایه مبانی معرفتی خاص خود به تعریف «حق» میپردازد. در پوزیتیویسم حقوقی، بهدلیل ناتوانی علم تجربی در داوری ارزشی و بر اساس تفکیک میان «هست» و «باید»، مفهوم «حق» از هرگونه هنجار و ارزش تهی شده و صرفاً به «فرمان حاکم» تقلیل مییابد؛ بدین معنا که آنچه حاکم میگوید، همان «حق» تلقی میشود. در مقابل، در حقوق اسلامی، «حق» مفهومی فراتر و متمایز از فرمان حاکم (قانون) است و قانون باید بر پایه «حق» بنا شود؛ زیرا با توجه به عدم انحصار علم در علم تجربی، هنجار و ارزش نیز ملاکی عینی دارند که امکان سنجش صدق و کذب آنها را فراهم میکند و در نتیجه، هنجار و ارزش در زمره قلمرو علم قرار میگیرند. هرچند میان مفهوم «حق» در حقوق اسلامی و برخی قرائتهای مکتب «حقوق طبیعی» شباهتهایی وجود دارد و گاه ممکن است به نتایجی مشابه منتهی شوند، اما در مبانی، نحوه تبیین و برخی نتایج، تفاوتهای اساسی دارند. در اندیشه اسلامی، «حق» عبارت است از آن دسته از اعتباراتی که با قوانین و غایات واقعی حاکم بر جهان هستی هماهنگ است، و از سوی دیگر، آنچه بهطور کامل با این قوانین و غایات واقعی نظام هستی سازگار است، «شرع» میباشد. بنابراین، مفهوم «حق» از حیث ثبوتی با قوانین و غایات واقعی حاکم بر هستی و از حیث اثباتی با «شرع» پیوندی ناگسستنی دارد.
