پیکره نگاری در سفالینه های نیشابور
نویسندگان
1 استاد دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنری، دانشگاه هنر، تهران، ایران
2 دانشجو دکتری تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشگاه هنر، تهران، ایران
doi
10.22034/daraygah.2021.132376چکیده
در پژوهش پیشِ رو، پیکرهنگاریِ مجموعۀ 25 سفالینۀ نیشابور در سدههای سوم و چهارم هجری/نهم و دهم میلادی که 38 پیکرۀ انسانی بر آن تصویر شده است، از منظر صوری و معنایی بررسی شدهاند. این کار به هدف بررسی و شناسایی جایگاه این آثار در تاریخ هنرهای تصویری ایران انجام شده است. در پیکرهنگارههای سفالنگارههای نیشابور، به ترتیب شمار پیکرههای نشستۀ چهارزانو، ایستاده و سوار بیش از دیگر حالتهاست و دو حالت نشسته بر تخت و حالت پیکرۀ در حال کنش یا کنشگر کمترین شمار را دارند. تناسبات انسانی نیز در پیکرههای نشستۀ چهارزانو و سوار بر اسب نزدیک و بزرگتر از طبیعی است که نشان از اهمیت و جایگاه شخصیتهایی که در این حالت تصویر میشوند، دارد. این در حالی است که در حالتهای دیگر، پیکرهها کوتاهتر و در برخی موارد کاملاً کوتوله تصویر میشوند که با توجه به پرسپکتیو مقامی در هنر ایران کاملاً معنادار مینماید. در بررسی روش ترسیمی با توجه به فراوانی تمامرخنمایی و پیشینۀ آن در هنر ایران که از آنِ شخصیتهای مهم و والاجایگاه بوده است، نشاندهندۀ اهمیت شخصیتهای فرضی یا دیدگاه هنرمندان آن بوده و یافتههای پیشین دربارۀ تناسبات را تأیید میکند. از نظر جنسیتپردازی نیز باید گفت اشاره کرد که نمیتوان دربارۀ جنسیت پیکرهها، استناد قطعی جز در دو یا سه مورد نمایش ویژگیهای جنسیتی داشت و بررسی همپارتیان و خزایی دراینباره چندان راهگشا نیست. در ادامه در شناسایی و بررسی نشانههای تصویری ازجمله پوشش رداگونه، منگولۀ آویزان اسبها، جام یا قدح یا صراحی در دستان پیکرهها، ساقۀ گل در این سفالنگارهها و رابطۀ معنایی آن با هنر ایران باستان و صدر اسلام پرداخته شده است. جام، ساقۀ گل و حالت دست پیکرهها در گرفتن آن نمادی از بیوَر فرّه (دههزار فرّ یا فرّۀ بسیار)، پوشش رداگونه بر مفهوم فرهمندی و پیروزی و منگولۀ آویزان اسبها نیز بر فرهمندی و پیروزی یا تبار باشکوه خانوادگی در پیوند با شهریار اشاره دارد؛ بدینگونه درونمایههای اصلی این سفالنگارهها رزم، بزم، شهریار و درباریان، قهرمان/پهلوان است. در مجموع در این سفالنگارهها بسیاری از درونمایههای هنر ایران باستان، بهویژه ساسانی، دیده میشود بنابراین سفالنگارههای نیشابور نشاندهندۀ تداومی در درونمایههای هنری و پیکرهنگاری ایران در سدههای سوم و چهارم هجری است.
