اضطرار، اجبار و اکراه؛ از ترادف تا تفاوت
نویسندگان
1
doi
10.30497/law.2012.1013چکیده
اضطرار، اجبار و اکراه از عوامل مؤثر بر قصد و از ارکان اهلیت جزایی محسوب میشوند، با این حال در اغلب منابع حقوقی، اجبار و اکراه به عنوان یک عامل مشترک در کنار اضطرار مورد بحث قرار گرفتهاند. این رویه در قوانین پیش و پس از انقلاب اسلامی نیز مشاهده میشود، بهگونهای که قانونگذار میان اجبار و اکراه تفکیکی قائل نشده و برای هر دو حکم و شرایط واحدی در نظر گرفته است. بااینحال، بررسی دقیق مفاهیم نشان میدهد که این سه عامل از نظر تعریف، منشأ و آثار با یکدیگر متفاوتاند. اجبار حالتی است که بر اثر فشار انسان یا غیرانسان ایجاد میشود و موجب سلب کامل اختیار و آزادی شخص میگردد. در مقابل، اگر فشار بیرونی موجب از بین رفتن رضایت و طیب خاطر فرد شود، اما آزادی و اختیار او بهطور کامل زایل نگردد، دو حالت متفاوت پدید میآید: چنانچه عامل فقدان رضا غیرانسانی باشد، اضطرار تحقق مییابد، هرچند ممکن است منشأ آن بهطور غیرمستقیم انسانی باشد؛ اما اگر عامل انسانی باشد و همراه با محدودیت نسبی آزادی و اختیار، نه در حد زوال کامل، رخ دهد، اکراه محقق میشود. ازاینرو، اجبار و اکراه دو نهاد متمایز هستند که از حیث منشأ و میزان تأثیر بر اراده، تفاوت بنیادین دارند و نمیتوان آنها را در قالب یک عنوان و حکم واحد جمع نمود.
