جمجمههای انسانی تغییرشکلیافته در چِگاسفلی
نویسندگان
1 دکتری باستانشناسی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 استاد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
3 استادیار گروه باستانشناسی، پژوهشکدۀ باستانشناسی، پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری، تهران، ایران
doi
10.22084/nb.2022.25249.2418چکیده
جمجمههای انسانی تغییرشکلیافته، یکی از ویژهترین یافتهها درمیان مواد فرهنگی باستانی هستند. تغییرشکل این جمجمهها میتواند تحتتأثیر عومل مختلفی صورتگرفته باشد که ازجملۀ آنها میتوان به بیماریها، عوامل فرهنگی، فشار خاک پس از تدفین و حتی حوادث دوران حیات فرد اشاره کرد. در این بین، جمجمههایی که «عامدانه» تغییرشکل پیدا کردهاند، از اهمیت خاصی برخوردارند. شواهدی از تغییرشکل عامدانۀ جمجمهها در جنوبغرب آسیا از شماری محوطه، البته در تعداد معدود، گزارش شده است. در فلات ایران نیز نمونههایی از این جمجمهها از کاوشهای باستانشناختی بهدست آمده است. متأسفانه تاکنون جمجمههای تغییرشکلیافتۀ فلات ایران آنگونه که شایسته است مورد مطالعۀ کمّی و کیفی قرار نگرفتهاند که این خود تحتتأثیر عوامل مختلفی بوده است. یکی از مهمترین این عوامل، اهداف پژوهشی کاوشگران و تمرکز خاص روی برخی از یافتهها و نادیده گرفتن سایر یافتهها بوده است؛ ازجملۀ این موارد میتوان به جمجمههای انسانی بهدست آمده از محوطههای نوسنگی زاگرسمرکزی اشاره کرد. در خلال کاوشهای محوطۀ چگاسفلی در دشت زهره (بهبهان، خوزستان) نمونههایی از این جمجمهها بهدست آمد. از آنجاییکه در این محوطه تاکنون 13 جمجمۀ تغییرشکلیافته بهدست آمده و این جمجمهها از حفظشدگی مطلوبی برخوردار هستند، فرصت مناسبی برای مطالعۀ این موضوع فراهم آمده است. مطالعۀ جمجمههای تغییرشکلیافتۀ چگاسفلی مشابهتهایی را در روشهای تغییرشکل جمجمه با دیگر محوطههای جنوبغرب آسیا نشان میدهد. در این منطقه از بانداژ برای تغییرشکل جمجمهها استفاده شده است. همچنین در چگاسفلی سنتهای تغییرشکل متفاوتی مشاهده میشود. نمونههای گور جمعی BG1 مشابهتهایی را با نمونههای محوطههای علیکش و شیخهویووک نشان میدهند، درحالیکه نمونۀ BG6.1 شبیه هیچکدام از جمجمههای گور جمعی BG1 نیست و شبیه جمجمۀ تغییرشکلیافتۀ تدفین شمارۀ 5 چغاسفید است. ضمن اینکه در چگاسفلی تغییرشکل غیرعمدی جمجمه نیز وجود دارد.
