شواهدی نویافته از رشد پیچیدگیهای اجتماعی دشت قزوین در آغاز هزارۀ اول پیشازمیلاد
نویسندگان
1 دانشیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استادیار گروه باستانشناسی، پژوهشکده باستانشناسی، پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری، تهران، ایران.
3 دانشجوی دکتری باستانشناسی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
doi
10.22084/nb.2023.27164.2535چکیده
قرهتپۀ سگزآباد تنها محوطۀ عصر آهن دشت قزوین است که در آن کاوشهای گستردهای انجام شده است. متأسفانه بهدلیل تخریب لایههای فوقانی این تپه، اطلاعات از اواخر هزارۀ دوم و اول پیشازمیلاد منطقه بسیار اندک است. کمبودی که برطرفشدن آن کمک شایانی به درک درستترِ چگونگی ادغام مناطق مختلف فلات ایران در حکومتهای پسین خواهد نمود. در کاوشهای باستانشناختی سال 1395، گورستان جدیدی متعلق به نیمۀ نخست هزارۀ اول و اواخر هزارۀ دوم پیشازمیلاد در شرق قرهتپه کشف گردید. با توجه به اهمیت گورستانها در مطالعۀ جنبههای مختلف اجتماعی، فرصت پاسخ به پرسشهایی در زمینۀ نوع ساختار اجتماعی جوامع منطقه و تطبیق نتایج حاصل از مطالعه این یافتهها با منابع آشوری فراهم گردید. فرضیات اولیهای در ارتباط با وجود جامعهای از نوع خانسالار در منطقه و اشاره به آن در منابع آشوری مطرح است. براساس تحلیل یافتههای باستانشناختی گورستان شرقی قرهتپۀ سگزآباد و مطالعات کتابخانهای معتقدیم جامعهای سلسلهمراتبی با انتقال جایگاه اجتماعی موروثی دستکم از اواخر هزارۀ دوم پیشازمیلاد در منطقه شکل گرفته است. همچنین یافتههای متعلق به نیمۀ نخست هزارۀ اول پیشازمیلاد بیانگر وجود شواهدی از تفکیک فضای گورستان، تأکید بر شجره، رشد جمعیت، ظهور سازۀ خشتی بزرگ، گسترش روابط فرامنطقهای و تشدید تولید اشیائ فلزی (آهن و مفرغ) است. این یافتهها گواهی بر رشد پیچیدگیهای اجتماعی با آغاز هزارۀ اول پیشازمیلاد در منطقه هستند. افزونبر این، در برخی از منابع مکتوب برجای مانده از پادشاهان آشور نو، به محلی با نام «بیت-کپسی» اشاره شده است؛ این محل توسط برخی از پژوهشگران، در منطقۀ دشت قزوین جایابی شده است. براساس منابع آشور نو «بیت-کپسی» نوعی سازمان سیاسی منطقهای یا جامعۀ خانسالار در سدۀ 8 پ.م. در منطقه است. اگر جایابی بیت-کپسی در دشت قزوین صحیح باشد، یافتههای باستانشناختی این گورستان که حاکی از رشد پیچیدگیهای اجتماعی در منطقه است، از روند ظهور آن حمایت میکند.
