کارکرد و نقش پول در اقتصاد شاهی تختجمشید
نویسندگان
1 مدرس مدعو گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرمآباد، ایران
2 استاد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
doi
10.22084/nb.2022.26427.2500چکیده
سازمان اقتصادی تختجمشید، نمونهای از یک سازمان بزرگ و پیچیدۀ اقتصادی بزرگ دنیای باستان محسوب میشود که بخشهای مختلفی (اعماز: تولیدی، صنعتی، عمرانی، کشاورزی و...) را دربر میگرفت. موتور محرکۀ این سازمان را میتوان نیروی انسانی عظیمی (صنعتگر ماهر و متخصص، کارگر ساده، دبیر/کاتب و...) دانست که در بخشهای گوناگون آن مشغول فعالیت بودند. یکی از جنبههای مهم و در عینحال مبهمِ اقتصاد شاهی تختجمشید، چگونگی نقش و کارکرد پول (مسکوک و غیرمسکوک) در گسترۀ آن است. پژوهش حاضر با بهرهگیری از یافتههای باستانشناختی و گِلنوشتههای تختجمشید، تلاش دارد تا به این پرسشها پاسخ دهد؛ پول اصولاً چه نقش و جایگاهی در نظام اقتصادی تختجمشید داشته است؟ در این نظام اقتصادی چه تناسبی بین گردش پول مسکوک و غیرمسکوک برقرار بوده است؟ گسترۀ اجتماعی دریافتکنندگان پرداختهای نقدی به چه شکل بوده است؟ شواهد موجود، وجود هر دو گونۀ پول مسکوک و غیرمسکوک در تختجمشید را گواهی میدهد؛ اما بهلحاظ گردش و نقش اقتصادی، پول غیرمسکوک از اهمیت بسیار بیشتری برخوردار بوده است. کارگران، دامپروران، انبارداران، روحانیون، حسابرسها، حاملان گنجینۀ شاهی و کسانی که از کتیبهها رونبشت تهیه میکردند، اصلیترین گروههای اجتماعی دریافتکنندۀ پرداختهای نقدی بودهاند. رویکرد پژوهش، تاریخی است و یافتهها به روش یافتهاندوزی از منابع کتابخانهای گردآوری شدهاند. براساس گلنوشتههای بارو و خزانۀ تختجمشید، مبادلۀ محصول مازاد پایان سال انبارها و قسمتی یا در مواردی تمام دستمزد نیروی کار، بهصورت نقدی پرداخت شده است. اطلاعات مندرج در اسناد فوق نشان میدهد که منظور از پرداختها و مبادلات نقدی، بهرهگیری از نوعی پول نقرهای غیرمسکوک/توزینشده در اوزان و مقادیر مختلف بوده است. بهنظر میرسد که این روند (استفاده از پول)، قبل از داریوش اول شروع، و در طی سلطنت او (بهویژه در بازۀ زمانی گلنوشتههای خزانه، 492-458 پ.م.) گسترش یافته است.
