فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

پژوهش حاضر به بررسی و تحلیل شیوه‌های پیکره‌نگاری در دیوارنگاره‌های نیشابور در سده‌های سوم و چهارم هجری/ نهم و دهم میلادی و جایگاه آن در روند تاریخی هنرهای پیکره‌نمای ایران می­پردازد و شامل تکه‌دیوارنگاره‌های تاکستان‌تپه، قنات‌تپه و تپة سبزپوشان است. در این بررسی ترکیب‌بندی، روابط و حالتِ پیکره‌ها با اصول تصویرنگاریِ ساسانی معنادار می‌نماید، به‌ویژه آثاری چون دیوارنگارۀ «شکارگر قوش به دست» تاکستان‌تپه که نمایانگر مهم‌ترین تحول در پیکره‌نگاری در هنر ایران صدر اسلام است. درمجموع این مجموعه نشانگر سه مرحلة زمانی و هنری در دیوارنگاری نیشابور است. مرحلة نخست و به نظر ‌کهن‌تر، مجموعة‌ تاکستان‌تپه است که با اسلوبِ تمام‌خطیِ هنر ساسانی همانند به نظر می‌رسد، این آثار عمدتاً فاقد رنگ و با کیفیت خطی یکسان و طراحی‌گونه است. در مرحله‌ یا گونة‌ دوم، آثار تپه‌ سبزپوشان جای دارند که ویژگی‌های کار با قلم‌مو را بر خود دارند و تمایز آن‌ها با گروه پیشین در قلم‌پردازی و رنگ‌آمیزی است. مرحله یا گونة‌ سوم، آثار قنات‌تپه است که نمایانگر ورود عناصر و کیفیّات هنری شمال شرق ایران و آسیای مرکزی است. چهرة ماه‌رخ، ابروهای کمانی و چشمان بادامی و باریک در چهره‌پردازی و قلم‌گیری و ظرافت در طراحی از ویژگی‌های این مرحله یا دسته است. این آثار که خود نمایانگر واپسین و آخرین دوره یا مرحلة دیوارنگاری در نیشابور می‌نماید، بازتاب حضور و چیرگیِ قوم‌های مهاجر آسیای مرکزی در نیشابور است که دیوارنگاره‌ «شکارگر» در قنات‌تپه عالی‌ترین جلوة‌ آن می‌نماید. به‌طورکلی، دگرگونیِ پیکره‌نگاری از شیوة‌ ساسانی‌مآب یا پساساسانیِ صدر اسلام با ویژگیِ یکسره خطی و بی‌رنگ و تا حدی رسمی، با میانجیِ شیوة تاکستان‌تپه که برخی تأثیراتِ آغاز دوره‌ اسلامی را بر خود دارد به شیوه‌ای پویا و جان‌دار که مهم‌ترین تمایزِ آن قلم‌گیری و خطِ پرنیروی طراحی و نمایشِ واقع‌نمایانۀ کالبد انسانی است.