فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

فرش‌های مختلفی همچون لچک و ترنج، محرابی، شکارگاهی، باغی و گلدانی در عصر صفوی بافته شده است. در این میان، طرحی جذاب و متفاوت با طرح‌های مورد اشاره دیده می‌شود که در اکثر منابع غیرفارسی، هراتی نامیده می‌شود و با توجه به‌عنوان می‌توان گفت به ناحیۀ خراسان تعلق دارد. این طرح در بازار و برخی از منابع فارسی با نام افشان شاه‌عباسی، افشان یا افشون شناخته می‌گردد. علاوه بر مناطق روستایی و عشایری خراسان در سایر نواحی معتبری همچون اصفهان، تبریز، کاشان و کرمان نیز مورد استقبال بوده است. طرح هراتی از بندهای ختایی، به همراه گل‌های شاه‌عباسی و اسلیمی ابری تشکیل شده و عمده‌ رنگ‌های آن لاکی، کرم و سورمه‌ای است. به‌احتمال فراوان این نقش برای اولین بار در هنر‌های تزیینی تیموریان به‌ویژه کتاب‌آرایی و کاشی‌‌کاری استفاده شده و با گذشت زمان موردتوجه طراحان فرش قرار گرفته است. هنرمندان عصر صفوی به دو صورت افشان شاه‌عباسی گل‌درشت و افشان جانوری این طرح را بافته‌اند. قالی مشهور به امپراتور محفوظ در موزۀ هنرهای زیبای متروپلیتن نیویورک، شاخص‌ترین اثری است که در آن نقوش ختایی با نقوش جانوری ترکیب یافته‌اند. این اثر زیبا و منحصربه‌فرد، علاوه بر شاخصه‌های هنری ایران، تأثیراتی از هنر‌های تزیینی نواحی شرق ایران را در خود دارد و با توجه به اجرای نقوش و نوع ترکیب‌بندی، احتمالاً در شهر تبریز یا تحت تأثیر نگارگران شاخص مکتب تبریز دوم طراحی شده است. سؤال اصلی پژوهش این است که کدام مکتب نگارگری در پیدایی و اعتلای طرح افشان سهم بسزایی داشته‌ و همچنین قالی امپراتور در کدام مکتب ایرانی به‌احتمال طراحی و اجرا شده است؟ این پژوهش به‌صورت توصیفی-تحلیلی و مطالعه اسنادی انجام گرفته است و هدف از اجرای آن، شناسایی و معرفی ویژگی‌های شاخص قالی امپراتور محفوظ در موزۀ متروپلیتن نیویورک است. در بررسی فرش‌های صفوی مشخص گردید که هنرمندان خراسانی کمتر از نقوش جانوری برای تزیین فرش استفاده کرده‌اند و بیشترین قالی‌های مزیّن به نقوش جانوری، متعلق به نواحی شمال غرب یا جنوب ایران هستند. لازم به ذکر است که طراح فرش در اجرای نقوش تزیینی مهارت بسیار بالایی در ترسیم جزییات و حالات نقش به‌کاربرده است که مشابه آن را در قالی‌های صفوی نواحی غربی شاهد هستیم. با توجه به مشابهت‌هایی که با برخی از آثار نگارگری مکتب دوم تبریز دارد، این احتمال وجود دارد که طرح قالی زیر نظر نگارگران مکتب دوم تبریز انجام شده باشد.