فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف: هرچند تاکنون پژوهش‌های متعددی درباره اقدامات و دیدگاه‌های امام علی(ع) در مواجهه با خوارج سامان یافته است، اما واکاوی مضامین کلامی ایشان با هدف «ممانعت از ظهور این فرقه» همچنان از ضرورت‌های پژوهشی به شمار می‌رود. مسئله اصلی نوشتار حاضر دستیابی به «الگوی گفتاری» امام علی(ع) در مقطع زمانیِ پیش از تشخص یافتنِ این جریان تحت عنوان «خوارج» است. روش پژوهش: این مقاله با بهره‌گیری از روش میان‌رشته‌ای «تحلیل محتوای مضمونی»، در پی آن است تا با استخراج و انتظام منطقی اقوال ایشان، فهمی جامع از این الگوی گفتاری ارائه دهد. بر این اساس، ابتدا با استناد به نهج‌البلاغه و منابع معتبر تاریخی، تمامی بیانات امام(ع) خطاب به این جریان، از نخستین جرقه‌های شورش برای پذیرش حکمیت تا پیش از ندامت اولیه آنان، گردآوری شد. در گام بعد، با استفاده از روش تحلیل محتوای مضمونی، مضامین اصلی و فرعی این اقوال استخراج گردید. یافته‌ها: یافته‌های پژوهش که حاصل بررسی هشت خطبه و گفتگو است، در قالب پنج مضمون کلی دسته‌بندی شد. تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد که ۵۲٪ از مفاد این مضامین بر آگاه‌سازی خوارج نسبت به نقاط قوت و ضعف و تبیین جبهه‌بندی دوستان و دشمنان حقیقی تمرکز دارد. ۴۸٪ باقی‌مانده نیز معطوف به تقویت بصیرت رزمی، عبرت‌آموزی برای پیشگیری از پیمان‌شکنی‌های مجدد و نیز موافقت مشروط با برخی مطالبات، با هدف جذب حداکثری و کاهش پیامدهای تمرد آنان است. نتیجه‌گیری: پنج مقوله نهایی استخراج شده از جداول کیفی، در واقع الگوی گفتار هدایتی امام علی(ع) برای ممانعت از شکل‌گیری فرقه خوارج را ترسیم می‌کنند.