فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف: «فریضه» شاخص ‏ترین واژه مشتق از ماده «ف‏رض» است که شش بار در پنج آیه از قرآن کریم وجود دارد. به ‏رغم آنکه این واژه کاربرد چندانی در آیات قرآنی ندارد، اما ناظر به سه پدیده مالیِ مختلف، یعنی مهریه (بقره: 2/ 236-237، نساء: 4/ 24)، ارث (نساء: 4/ 11) و زکات (توبه: 9/ 60) به کار رفته است که با یکدیگر تفاوت‏های بارزی دارند. با توجه به این گستره مفهومی، مطالعه حاضر برای نخستین بار در صدد پاسخ به این پرسش است که واژه «فریضه» دربردارنده چه مؤلفه‏های معنایی است که به طور هم‏زمان، ظرفیت اطلاق بر مهریه و ارث و زکات را دارد.روش پژوهش: برای تحقّق اهداف مورد نظر، در مقاله حاضر کوشش می ‏شود با کاربست رویکرد ریشه ‏شناسی، سابقه واژه فریضه در زبان‏های نیا پیجویی شود، روند تحولات معنایی آن در زبان‏های سامی به مطالعه گذاشته شود و مؤلفه‏ های معنایی آن در قرآن کریم بازشناخته شود.یافته‌ها: بر پایه شواهد ریشه‏ شناختی، «ف‏رض» از کهن ‏ترین ریشه ‏های ثلاثی در خانواده زبان ‏های سامی است که افزون بر عربی، بازمانده ‏های آن در غالب زبان ‏های خویشاوند همچون اکدی، اوگاریتی، عبری، آرامی ترگوم، مندایی و گعزی دیده می ‏شود. قدیم‏ترین نشان از این ماده را می ‏توان در بُن ثناییِ «رض» در زبان آفروآسیایی بازجست که به معنای «شکستن/ تکّه تکّه کردن» است. همین بُن ثنایی است که پس از پذیرش پیش‏ساز «ف/پ» به صورت ثلاثی درآمده و در ساخت واژه‏ های متعدد از جمله «فریضه» ایفای نقش کرده است.نتیجه‌گیری: این مطالعه نشان می‏ دهد که واژه فریضه دربردارنده دو مؤلفه معناییِ مهم است که در مهریه و ارث و زکات قابل پیجویی هستند: یکی مؤلفه «سهم و نصیب» و دیگری مؤلفه «فرمان الهی».