فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف: هدف مقاله حاضر شناسایی مخاطبان سوره قلم و تاریخ‌گذاری این سوره است و در راستای تحقق این هدف به دلیل عدم اشاره معنادار منابع تفسیری و روایی به شناسایی مخاطب، با در پیش گرفتن روشی که داده‌های خود را از طریق تکیه بر متن به دست می‌آورد، به فرضیه‌سازی می‌پردازد.روش پژوهش: این روش که در تفاسیر گذشته به شکل پراکنده و در تحقیقات معاصر به صورت مدون مورد توجه قرار گرفته، روش بازسازی تاریخی مبتنی بر متن است.یافته‌ها: یافته‌های این پژوهش نشان داد که مفاهیمی چون تکذیب، مداهنه، اتهام جنون، و دعوت به صبر، با شرایط آغازین دعوت پیامبر سازگار نیست. این مفاهیم زمانی معنا پیدا می‌کنند که دعوت علنی شده و مخالفت‌ها شدت یافته باشد. علاوه بر آن با استناد به فهرست‌های نزول روایی و تحلیل‌ مفسران نزول سوره قلم در سال‌های پنجم تا دهم بعثت پیشنهاد می‌شود. در راستای تاریخگذاری این سوره، مسئله گسست یا پیوستگی نزول آیات نیز مطرح شد. تحلیل سیاق، موسیقی آوایی آیات، و نبود شواهد معتبر، گسست نزول این سوره را رد و وحدت ساختاری و محتوایی سوره، نزول پیوسته آن را تأیید می‌کند. از دیگر یافته های این پژوهش شناسایی مخاطب سوره قلم است که طی آن برخلاف دیدگاه رایج که مشرکان مکه را تنها مخاطبان سوره می‌داند، شواهدی از حضور یهودیان - به‌ویژه از فرقه ناموسیان - در مکه ارائه می‌شود. این شواهد شامل اشاره به داستان «صاحب الحوت» و «اصحاب الجنة»، واژگان مرتبط با کتابت و بینامتنیت داستان «صاحب الحوت» با کتاب یونس نبی در عهد عتیق است. نتیجه‌گیری: مقاله حاضر با رد دیدگاه‌های سنتی درباره زمان نزول و مخاطبان سوره قلم، نشان می‌دهد که این سوره در دوران میانی تا پایانی مکی و در شرایط تنش‌آلود میان پیامبر و مخالفان نازل شده است. همچنین، مخاطبان آن تنها مشرکان نیستند، بلکه گروهی از اهل کتاب نیز در دایره خطاب قرار دارند.