فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف: این پژوهش به تحلیل انتقادی خوانش محمد شحرور از مفهوم «اسلام» در قرآن کریم و ارکان آن می‌پردازد. وی به عنوان یکی از نظریه‌پردازان رویکرد قرآن‌بسندگی، اسلام را دینی فطری می‌داند که قدمت آن به ابتدای ارسال رسولان بازمی‌گردد، آغاز آن از حضرت نوح(ع) و خاتمه آن با حضرت محمد(ص) است. وی ارکان اسلام را سه چیز معرفی می‌کند: ایمان به خدا، ایمان به قیامت و عمل صالح. از نظر او، هر انسانی که به این سه رکن پایبند باشد، مسلمان تلقی می‌شود و اعتقادات و اعمالش نزد خداوند پذیرفته است. روش پژوهش: این پژوهش در مرحله گردآوری و طبقه‌بندی داده‌ها، با روش تحلیل مضمون به کمک نرم‌افزار MAXQD  و شیوه تحلیل محتوای انتقادی در تجزیه و تحلیل و نقد و بررسی داده‌ها، ضمن تبیین اندیشه شحرور و فهم او از آیات قرآن در باب «اسلام»، کاستی‌ها و نقدهای وارد بر آن و وجوه تمایز دیدگاه او با اندیشه غالب عالمان مسلمان را به صورت تحلیلی‌ـ انتقادی تبیین کرده است. این روش، ترکیبی کیفی است که پراکندگی مباحث شحرور را منسجم می‌کند و تناقضات را آشکار می‌سازد. یافته‌ها: آنچه در واکاوی گزارش تحلیل مضمون عبارات شحرور ذیل مضمون اسلام و ارکان آن و مسائل پیرامونی حاصل شد، حاکی از تغییر در تعریف «اسلام»، «فطرت» و «عمل صالح» و مغالطه در تسری صفت فطری‌بودن «اسلام» به ارکان آن است. همچنین، در نظریه «ارکان سه‌گانه اسلام»، از حسن فعلی در بُعد عملی غفلت شده و «عمل صالح» به مثابه ماهیت اسلام در نظر گرفته شده است؛ درحالی‌که طبق آیات قرآن و روایات، «عمل صالح» از لوازم اسلام به شمار می‌آید. خلط معنایی میان واژگان «عمل صالح» و «احسان» از نکاتی است که در این نظریه لحاظ نشده است.  نتیجه‌گیری: خوانش شحرور از اسلام و ارکان آن، گرچه تلاشی برای جهانی‌سازی دین است، اما با کاستی‌های جدی روبرو است. این دیدگاه، با تغییر تعریف اسلام به دینی فراادیانی و فطری، به پلورالیزم دینی منجر می‌شود که با آیات قرآن و روایات تعارض دارد. غفلت از مراتب اسلام و ایمان و درنظرگرفتن عمل صالح به عنوان ماهیت (نه لازمه) اسلام، موجب تفسیر به رأی و تهی‌سازی دین از شرعیات می‌گردد. گرچه نظریه شحرور عرصه‌ای برای اسلامی نو فراهم می‌کند، اما فاقد استحکام قرآنی است و نیاز به بازنگری دارد.