تحلیل اسناد ـ متن خبر زید بن ثابت درباره تألیف قرآن و فضل شام
نویسندگان
1 دانشیار، گروه علوم قرآن و تفسیر، دانشکدۀ علوم قرآنی مشهد، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، مشهد، ایران.
2 دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
doi
10.30512/kq.2025.18765.3484چکیده
هدف: این مقاله با هدف تاریخگذاری و تحلیل خبر «نحنُ عندَ رسولِ اللهِ صلّى الله علیه و سلّم نُؤَلِّفُ القرآنَ منَ الرِّقاعِ...» از زید بن ثابت انجام شده است. این خبر، با سه تحریر مختلف در منابع روایی آمده است. تحریر نخست، دارای دو مؤلّفۀ تألیف قرآن و مدح شام است. در تحریر دوم، تنها مؤلفۀ تألیف قرآن و در تحریر سوّم، فقط مؤلّفۀ مدح شام ذکر شده است. تحریرهای مختلف این خبر بنابر اینکه از چه مؤلّفههایی تشکیل شده، برای اثبات جمع قرآن در حضور پیامبر(ص) یا فضیلت شام مورد استناد قرار گرفته است.روش پژوهش: این مقاله به روش تحلیل اسناد ـ متن به تاریخگذاری این روایت پرداخته و علاوه بر آن، قرائن تاریخی را نیز مورد نظر داشته است.یافتهها: با توجّه به سال مرگ حلقه مشترک اصلی این خبر، یعنی یزید بن ابیحبیب (م. 128 ق)، انتشار این خبر به اوایل قرن دوّم بازمیگردد. مضمون اصلی خبر بیان فضیلت شام است. با توجّه به نزدیکی زمان رواج این روایت با زمان زوال دولت اموی، انتشار اخباری در بیان فضیلت شام، در راستای افزایش قدرت و استحکام بخشیدن به این دولت و تلاش برای افزایش مهاجرت و جذب افراد به این سرزمین صورت گرفته است؛ امّا مؤلّفۀ تألیف قرآن تنها در تحریرهای منتشر شده در عراق دیده میشود و به عنوان مقدمه و برای ایجاد زمینۀ ذهنی برای پذیرش فضل شام که در ادامۀ خبر آمده، مطرح شده است. نتیجهگیری: گرچه غالب تحریرهای این خبر برای اثبات فضیلت شام صورتبندی شدهاند، اما این مسأله موضوعاً به جمع زودهنگام قرآن ایرادی وارد نمیکند، چراکه ایجادکنندگان این تحریرها مؤلفۀ جمع قرآن را به عنوان یک خبر کهنه و برای ایجاد زمینۀ پذیرش مؤلفۀ مورد نظر خودشان که همان فضل شام است، به خبر افزودهاند.
