فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف: شوم­انگاری یکی از سنت­های رایج در عصر جاهلی بود که بر پایه روش­های مختلفی از جمله تَطَیُّر انجام می­شد. این سنت پس از اسلام مورد نهی شدید پیامبر (ص) قرار گرفت؛ اما برخلاف این نهی، در پاره­ای از روایات، نسبت به برخی از پدیده­ها، شوم‌انگاری شده است. از جمله برقی در کتاب «المحاسن» به نقل از امام کاظم(ع)، شش مورد شومی برای مسافر را نام برده­ و دعایی برای رهایی از شومی آنها نقل کرده­ است. این نوشتار در صدد نقد و بررسی شوم­انگاری صورت گرفته و اعتبارسنجی آن است.روش پژوهش: این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی بر پایه منابع کتابخانه‌ای انجام می‌شود. در گام نخست سنت‌ جاهلی شوم‌انگاری در سه بخش شوم‌انگاری حیوانات، اشیاء و انسان‌ها تبیین می‌شود و سپس اجزاء متنی روایت شومی در سفر بر پایه داده‌های تاریخی موجود از عرب جاهلی در حوزه شوم‌انگاری نقد و بررسی می‌شود. تحلیل نمادهای جاهلی مورد استفاده در روایت و بررسی آسیب‌های متنی آن در این بخش انجام می‌شود. تحلیل سندی گام بعدی است که بر پایه منابع معتبر رجالی انجام می‌شود.یافته‌ها: روایت شومی در سفر نخستین بار در کتاب «المحاسن» برقی نقل شده و پس از آن به روضه کافی، من لایحضره الفقیه و خصال شیخ صدوق نیز راه یافته است. تعداد شوم‌های ذکرشده در سفر، در میان منابع روایی، مختلف است. در کتاب «الخصال»، «المحاسن» و بیشتر نسخه‌های «من لایحضره الفقیه»، تعداد شوم‌ها پنج مورد ذکر شده، اما در نسخه چاپی کنونی به تصحیح علی اکبر غفاری، شومی در سفر شش مورد ثبت شده است.نتیجه‌گیری: علی رغم رویکرد تأییدی برخی محدثان، این روایت در تعارض با سنت قطعی پیامبر(ص) در نفی شوم­انگاری و تطیر است. متن روایت الگویی جاهلی از شوم­انگاری را ترسیم می­کند که دربردارنده نمادهایی از سنت پیشین عرب در شوم­انگاری است. نمادهایی همچون حرکت از راست به چپ پرنده یا حیوان، صدای پرنده، نقص جسمانی حیوان مانند بریده‌بودن گوش الاغ، از جمله این موارد است که پس از اسلام از چنین شوم‌انگاری‌هایی نهی شده است. همچنین اضطراب متنی روایت در بیان تعداد شوم‌ها و موارد شومی نیز حاکی از نااستواری متن و ضعف آن است. از جنبه سندی نیز روایت به دلیل حضور راوی ضعیفی بنام بکر بن صالح ضبی، ضعیف و نامعتبر محسوب می‌شود.