فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف: در قرآن کریم از سنت‌های مختلفی در حوزه‌های متعددی سخن به میان آمده‌است. نظر به این که سنت‌‌های مطرح شده در قرآن کریم، فراوان بوده، در پژوهش حاضر، تلاش بر آن است که به بررسی  تحلیلی تحولات تاریخی آراء نواندیشان معاصر پیرامون مفهوم یکی از این سنت‌ها با عنوان «سنت تدافع»  که در دو آیه از قرآن کریم با تعبیر صریح «وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ» بدان اشاره شده، پرداخته شود و رابطه‌ میان گفتمان حاکم و تحولات واقع شده در تفسیر عبارت مذکور روشن گردد.روش پژوهش: نظر به این‌که در پژوهش حاضر، تحلیل محتوا نقش مهم و محوری را ایفا می‌نماید، روش تحقیق منتخب در این نوشتار، یکی از انواع تحلیل محتوا به نام تحلیل گفتمان است که در آن به زمینه‌ تولید متن و خواننده‌ متن و به‌طور طبیعی به خالق متن، توجه اساسی دارد. یافته‌ها: سیری پیرامون تفسیر مفسران، حاکی از آن است که اگرچه در طول تاریخ، آراء متنوع و در مواردی، شاذ نسبت به عبارت شریفه ارائه شده است؛ اما خوانش مشترکی که در تمام سده‌ها از عبارت مذکور مطرح شده، خوانشی با محوریت جنگ، برخورد و درگیری با دشمنان است که بیان این مفهوم، با توجه به قرارگرفتن عبارت شریفه در سیاق آیات جنگی، امری طبیعی به نظر می‌رسد. با این حال، در عصر حاضر، برخی نواندیشان مسلمان تلاش نموده‌اند، تلازم مفهومی تدافع را با موضوع برخورد و درگیری کم‌رنگ نموده که آن‌ها را با توجه به دیدگاه‌هایشان می‌توان به دو گروه تقسیم کرد. گروه اول، دلالت داشتن تدافع را بر مفهوم جنگ و درگیری به‌طور کلی نفی نموده و در مقابل، آن را بیانگر دفع از طریق گفتگو و محاجه و نیز، رقابت و مسابقه با دشمنان می‌دانند؛ اما گروه دوم، در عین اثبات این مفاهیم جدید (گفتگو، رقابت و ...)، یکی از اقسام تدافع را همان تدافعی می‌دانند که از طریق جنگ و درگیری با دشمنان محقق می‌گردد.نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش بیانگر این است که شکل‌گیری گفتمان «گفتگوی تمدن‌ها» در تقابل با گفتمان «برخورد تمدن‌ها» در دوران معاصر، سبب شده است تا مفهوم عبارت شریفه از دلالت داشتن بر موضوعی نظامی‌ـ سیاسی، طی سده‌های مختلف، بیش‌تر به موضوعی فرهنگی‌ـ سیاسی، در آراء نواندیشان معاصر تغییر جهت دهد.