مقابله با بدعتگذاران و تردیدافکنان در امور دینی (مطالعه موردی صحیحۀ ابن سرحان)
نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران. رایانامه: hrezaii@ut.ac.ir
2 کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران. رایانامه: Fkamali@ut.ac.ir
3 کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه باقرالعلوم، قم، ایران. رایانامه: Mohammadmirkhani@gmail.com
doi
10.30512/kq.2023.19937.3656چکیده
هدف: این پژوهش با هدف تحلیل روایت موسوم به «مباهته» از الکافی کلینی انجام شده است که به دستور مقابله با اهل بدعت و شبههافکنان از طریق روشهایی مانند «بهتان» اشاره دارد. مسئله محوری، بررسی جواز اخلاقی-فقهی بهتان در مواجهه با بدعتگذاران است. هدف نهایی، تبیین دلایل صدور این حکم، شناخت دقیق ماهیت اهل بدعت و تعیین دامنۀ کاربست این روشها در راستای حفظ دین و جلوگیری از فساد است.روش پژوهش: این پژوهش با روش تحلیلی-انتقادی و با تکیه بر منابع کتابخانهای انجام شده است. مراحل تحقیق شامل موارد زیر است: بررسی سندی: ارزیابی راویان حدیث و اعتبارسنجی نقلهای متفاوت. مفهومشناسی: تحلیل لغوی «بهتان»، «سب» و «وقیعه». تشکیل خانواده حدیثی: گردآوری و بررسی احادیث مرتبط برای درک بار معنایی این واژه در متون روایی. تحلیل سیاقی: توجه به همنشینی «بهتان» با «سب» و «وقیعه». بررسی جایگاه اهل بدعت: تحلیل مؤلفههای چهارگانه شرک، هوای نفس، افترا به خدا و گمراهی در تعریف بدعتگذاران.یافتهها: اعتبار سندی: سند روایت با راویان ثقه، صحیح ارزیابی شد. تعابیر جایگزین مانند «ناهبوهم» فاقد اعتبار هستند. معنای بهتان: برخلاف دیدگاه برخی پژوهشگران، «بهتان» در این روایت به معنای تهمت آگاهانه برای بیاعتبارسازی اهل بدعت است، نه صرفاً تحیرآفرینی. ماهیت اهل بدعت: بدعتگذاران با ایجاد قرائتهای انحرافی، مروج شرک در تشریع و عامل نابودی دین هستند. حکم اولی و ثانوی: بهتان بهعنوان یک راهبرد دفاعی در شرایط خاص و با تشخیص عالمان دینی تجویز میشود. این حکم ممکن است در صورت ایجاد مفسده (مانند مظلومنمایی بدعتگذاران) مشمول احکام ثانوی شود.نتیجهگیری: روایت مباهته با سند معتبر و دلالت صریح، بهتان را روشی مشروع در مقابله با اهل بدعت معرفی میکند، مشروط بر آنکه با هدف حفظ جامعه دینی و طرد اجتماعی آنان انجام شود. حدود بهتان: این روش تنها در مورد کسانی جایز است که با تحریف دین، خطری جدی برای ایمان جامعه ایجاد کنند و تشخیص مصداق آن بر عهده عالمان دین است.نقد دیدگاههای پیشین: برداشتهای مبتنی بر «تحیرآفرینی» یا «تضعیف حدیث» به دلیل بیتوجهی به قرائن درونمتنی و جایگاه خطرناک اهل بدعت، نادرست ارزیابی شدند. جمعبندی نهایی: مقابله با اهل بدعت از طریق بهتان، نهتنها نقض اصول اخلاقی نیست، بلکه در چهارچوب مصلحت دینی و برای جلوگیری از انحراف گسترده جامعه تجویز شده است.
