چالشها و تعارضات اخلاقی به کارگیری هوش مصنوعی در نگارش علمی: یک تحلیل همواژگانی
نویسندگان
1 استادیار، گروه علم اطلاعات و دانششناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران
2 استادیار گروه سیستمهای نوین کامپیوتری، دانشکده علوم و فناوریهای راهبردی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.
doi
10.30481/lis.2025.556316.2307چکیده
هدف: هدف این پژوهش، شناسایی و تحلیل چالشهای اخلاقی استفاده از هوش مصنوعی در نگارش علمی، از جمله: شفافیت، مسئولیتپذیری و اصالت است. در ادامه، علل این چالشها در شکاف بین توسعه فناوری و چارچوبهای اخلاقی بررسی میشود. بر این اساس، چارچوبی عملی برای شفافیت و استناددهی به کاربرد هوش مصنوعی ارائه میگردد. در نهایت، راهنمای کاربردی برای توانمندسازی پژوهشگران و ناشران در استفاده مسئولانه از این فناوری تدوین میشود.روششناسی: این پژوهش از نوع کاربردی است که با رویکرد علمسنجی و روش تحلیل همواژگانی انجام شده است. دادههای مورد مطالعه شامل متن کامل ۴۵ مقاله نمایهشده در پایگاههای معتبر بینالمللی است که با استفاده از فنون متنکاوی در نرمافزار ووسویور تجزیه و تحلیل شد. در این تحلیل، مهمترین و پربسامدترین مفاهیم و خوشههای موضوعی مرتبط با چالشهای اخلاقی استفاده از هوش مصنوعی در نگارش علمی استخراج و مورد بررسی قرار گرفت.یافتهها: یافتهها حاکی از استخراج 2851 واژه یا مفهوم با فراوانیهای مختلف از مدارک مورد بررسی است. در این میان مفاهیم «چت جیپیتی، نویسنده، مقاله، ابزارها، نسخه دستنوشته، محتوا، سرقت ادبی، محقق، ابزار هوش مصنوعی، پژوهش، راهنما، سیاست، داور، متن و نگارش علمی» دارای بیشترین فراوانی یا بسامد از 240 تا 50 مورد است. همچنین، خوشهبندی مفاهیم چالشها و تعارضات استفاده از هوش مصنوعی در 9 خوشه مستقل و با کمتر شباهت و 2 خوشه نیمهمستقل قرار میگیرند. این خوشهها به ترتیب شامل: اخلاق و یکپارچگی علمی در عصر هوش مصنوعی، هوش مصنوعی به عنوان دستیار در فرآیند نگارش و پژوهش علمی، چارچوبهای مسئولیتپذیری و شفافیت در همکاری انسان و هوش مصنوعی برای پژوهش، واکنش نظاممند ناشران و پایگاههای علمی به هوش مصنوعی: از اعلامیههای سیاستی تا اجرا، بازتعریف نویسندگی و اصالت در عصر همکاری انسان و هوش مصنوعی، کاربرد هوش مصنوعی در نگارش، ارزیابی و انتشار مقالات علمی، سیاستگذاری و استفاده اخلاقی از هوش مصنوعی در آموزش عالی است.نتیجهگیری: نتیجهگیری پژوهش نشان میدهد که استفاده از هوش مصنوعی در نگارش علمی با رعایت ملاحظات اخلاقی قابل پذیرش است. اگرچه هوش مصنوعی نباید به عنوان نویسنده شناخته شود، اما نقش آن در توسعه اثر نیازمند شفافیت و ارزیابی مستند است. نویسندگان موظفند محتوای تولید شده را بازنویسی اساسی کرده و منابع را به درستی استناد دهند. نظارت تخصصی انسانی برای پیشگیری از خطا و سوگیری ضروری است. این پژوهش راهنماییهای عملی برای به کارگیری مسئولانه هوش مصنوعی در اختیار جامعه علمی قرار میدهد.
