پیشنهادی نو بر مکانیابی توکریش براساس کتیبههای بینالنهرینی
نویسندگان
1 استاد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشجوی دکترای باستانشناسی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
doi
10.22084/nb.2023.26531.2514چکیده
همزمان با شکلگیری تمدنها در بینالنهرین، نیاز فزایندهای به منابع مختلف، ازجمله فلز و محصولات دامی بهوجود میآمد. تمدنهای موجود در جلگۀ بینالنهرین، بهدلیل میزان محدود و در مواردی فقدان چنین منابعی در این جلگه، مجبور به برقراری ارتباطات گسترده با مناطق دیگر بودند. «توکریش» ازجمله مناطقی است که از ایننظر موردتوجه بینالنهرینیها بوده است. اشارات پراکنده و اندک به این نامجای در کتیبهها، باعث شده برای نتیجهگیری در بیشتر پژوهشها به چند کتیبۀ محدود اهمیت بیشتری داده شود. همچنین عدم توازن در بررسی کتیبهها و آثار باستانی، درمیان پژوهشهای مربوط به توکریش وجود دارد. بههمین دلایل تاکنون مکانها و فرهنگهای باستانی مختلفی برای این نامجای پیشنهاد شده است. در این پژوهش تلاششده به بررسی دقیقتر کتیبههای مربوط به توکریش، آثار معدنکاری باستانی و مسیرهای تجاری پرداخته شود، تا از این دیدگاه مناسبترین مکان برای آن پیشنهاد گردد. در کتیبههای بینالنهرینی توکریش بهعنوان سرزمین کوهستانیِ وسیع، با نظام سیاسی شاهکنشینی، دارای معادن مختلف و همچنین واسطهای تجاری، معرفی شده است. توکریش برای اولینبار در دورۀ اور III شناخته میشود. براساس یافتههای باستانشناسی در دورۀ اور III، یک مسیر تجاری لاجورد و قلع در شمال فلات ایران شکل گرفته است. بنابر شواهد موجود، موقعیت توکریش جایی بر سر این مسیر تجاری، در شمال فلات ایران و شرق آشور قرار داشته و احتمالاً شکلگیری این مسیر، باعث رشد و شناخته شدن توکریش در بازۀ زمانی کوتاه، توسط بینالنهرینیها شده است. با توجه به معادن اشاره شده برای توکریش، موقعیت دقیقتر آنرا میتوان محدودۀ میان دو محور معدنخیز آستانه-سربند و تکاب-داشکسن دانست. این جایگذاری، بهخوبی با نظر بیشتر پژوهشگران همخوانی دارد و دسترسی به معادن طلا، نقره و قلع در محور کوهزایی سنندج- سیرجان، بهخصوص معادن تکاب و شازند که آثار معدنکاری باستانی گستردهای دارند را نشان میدهد.
