فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

شهرزور، ناحیه‌ای در شرق اقلیم کردستان در شمال عراق، در نزدیکی مرزهای غربی ایران امروزی است که به‌واسطۀ موقعیت آن در میانۀ راه تیسفون، پایتخت ساسانیان به آتشکدۀ معروف «شیز» در تخت‌سلیمان کنونی، از اهمیت فراوانی برخوردار بوده است. به‌نام این مکان در منابع هم‌زمان ساسانی، ازجمله کتیبۀ مهم برج یادمانی «نرسی» در پایکولی، کتاب کارنامۀ اردشیر بابکان، متون سریانی و نیز متون جغرافیایی اوایل دوران اسلامی اشاره شده است. مطابق کتیبۀ دوزبانۀ (پهلوی، پارتی) برج پایکولی، این مکان در دورۀ ساسانی «سیارزور» نام‌داشت و ازجملۀ نواحی بود که ساکنان آن به استقبال شاه نرسی شتافتند. باوجود اهمیت این منطقه در مطالعات دورۀ ساسانی، تاکنون توجه چندانی به شناسایی آثار و بقایای آن براساس متون تاریخی و یافته‌های باستان‌شناختی، به‌ویژه از جانب پژوهشگران ایرانی نشده است. این پژوهش که به شیوۀ تاریخی-تحلیلی مبتنی‌بر مطالعات کتابخانه‌ای به انجام رسیده است، به مطالعۀ شهرزور در دورۀ ساسانی پرداخته است. برای این‌منظور، بافرض آن‌که دشت شهرزور در دورۀ ساسانی از جنبه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی و مذهبی دارای اهمیت بوده است، به طرح پرسش‌هایی دربارۀ دلایل اهمیت این مکان، سیمای شهرزور در دورۀ ساسانی و مکان‌یابی استقرار اصلی آن و پاسخ به پرسش‌ها براساس متون تاریخی و نتایج بررسی‌ها و کاوش‌های باستان‌شناسی پرداخته شده است؛ ازجمله شاخصه‌های طبیعی و جغرافیایی دشت شهرزور، ارتفاع متوسط آن (حدود 600-500 متر از سطح دریا)، خاک حاصلخیز و دسترسی به رودخانه‌های مهم و پرآب چون تانجرو و چشمه‌های دائمی پرشمار است. براساس نتایج بررسی‌ها و کاوش‌های باستان‌شناسی که تاکنون منتشر شده است، محوطه‌های بستان‌سور، گردی‌کژاو و گردی‌قالرخ، ازجمله محوطه‌های مهم دشت شهرزور با لایه‌های استقراری دورۀ ساسانی به‌شمار می‌روند. گمانه‌زنی‌ها برای مکان‌یابی شهرزور در دورۀ ساسانی و اوایل اسلامی، عمدتاً بر محوطۀ یاسین‌تپه متمرکز بوده است، اما محوطۀ گردی‌قالرخ که براساس نتایج کاوش‌ها دارای آثار قابل‌توجهی از این دوره است نیز می‌تواند یکی از گزینه‌های پیشنهادی برای استقرار اصلی شهرزور باشد.