نگاهی به آهن و آهنگری در ایلام باستان براساس شواهد باستانشناختی و اسناد مکتوب میخی
نویسندگان
1 استادیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد باستانشناسی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
doi
10.22084/nb.2023.27429.2554چکیده
موضوع شروع کاربرد آهن در ساخت اشیاء مختلف فلزی، همواره از مباحث مهم در باستانشناسی در خاور نزدیک بوده است. پرداختن به این موضوع در ایران برای مناطق مختلف یکسان نبوده و تمدن ایلام باستان از مواردی است که توجه کمتری به خود دیده است؛ این درحالیست که براساس دادههای مادی و منابع میخی، شهر شوش (از مراکز مهم ایلامیان) از دیرباز در ترانزیت فلزات مختلف به میانرودان و ساخت مصنوعات فلزی (و بهویژه مفرغی) نقشی پررنگ داشته است؛ اما در پژوهشهای صورتگرفته یا این موضوع نادیده انگاشته شده و یا بهطور مستقل و با لحاظ هر دو دستۀ شواهد مادی و متون میخی پژوهیده نشده است؛ بنابراین در پژوهش حاضر کوشش شده تا با مطالعۀ کتابخانهای مدارک باستانشناختی، متون مکتوب میخی و پژوهشهای صورتگرفته دربارۀ هر دو دسته از منابع، به چشماندازی کلی از سیر رواج آهن و ساخت اشیاء آهنی در ایلام باستان و نقش هر دو دستۀ منابع در اینباره دستیابیم. نتیجۀ مطالعات نشان میدهد که کاربرد آهن در ایلام در هزارۀ دوم و اوایل هزارۀ اول پیشازمیلاد بسیار محدود بوده است و تنها از آغاز دورۀ ایلام نو II بهبعد است که شاهد رواج آن هستیم؛ همچنین پژوهش حاضر خاطرنشان میکند که اسناد میخی باوجود برخی محدودیتها، میتوانند بهعنوان مکملی برای مواد فرهنگی مورداستفاده قرار گیرند، بهطوریکه کهنترین مدرک از شیئی آهنی در ایلام باستان را در اختیارمان مینهند؛ در اینمیان متون اداری مربوط به اواخر ایلام نو از شوش (MDP 9) دارای اهمیت ویژهای هستند؛ چراکه در آنها از موضوعاتی چون وجود کارگاههای آهنگری و ساخت و تحویل اشیاء مختلف آهنی در شوش و حومهاش سخن رفته است. فزونبر این، مقایسۀ اطلاعات حاصل از هر دو دستۀ شواهد (منابع مکتوب و دادههای باستانشناختی) دربارۀ آهن، کاستیها و قابلیتهای هرکدام از منابع مادی و متنی را برایمان روشن میکند.
