فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف: پژوهش‌های گذشته نشان داده‌اند که تعداد مدارک دسترسی آزاد دنیا در حال افزایش‌اند. هرچند سرعت این پدیده در خور توجه است، اما برخی از حامیان علم خواهان سریع‌تر شدن این روند هستند. یکی از چالش­‌های مهم دسترسی آزاد برای کشور، تأمین هزینه‌های نسبتاً بالای آن است و در کنار آن به واسطه تحریم‌­ها پیش‌بینی شیوه­‌های پرداخت این هزینه‌ها نیز اهمیت پیدا می‌کند. پیش‌بینی تمهیدات لازم در این زمینه از جمله تأمین اعتبار، سیاست‌­گذاری و فرهنگ­‌سازی نیازمند آگاهی از سرعت پیشرفت دسترسی آزاد در دنیا است. از همین رو هدف مطالعه حاضر بررسی روند توسعه دسترسی آزاد در دنیا و تأثیر آن بر جایگاه علمی ایران در سطح بین‌­الملل و ارائه راهکارهایی در این زمینه است.روش پژوهش: پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش پیمایشی با رویکرد علم‌سنجی انجام‌ شده است. جامعه پژوهش حاضر را داده‌­های دسترسی آزاد طلایی 23 سال گذشته تشکیل داده که از پایگاه استنادی کلاریویت (آی.اس.آی) و این ‏سایت استخراج ‌شده‌اند.یافته‌ها: بین 10 تا 13 سال آینده غالب مدارک در معتبرترین مجلات دنیا به ‌صورت دسترسی آزاد منتشر خواهند شد؛ اما سرعت رشد این روند در همه رشته‌­ها یکسان نیست. یافته­‌ها نشان داد که طی 5 سال اخیر، ایران در بین کشورهایی که کمترین سهم مدارک دسترسی آزاد از کل مدارکشان را دارند رتبه 5 دنیا را در اختیار دارد. این در حالی است که سهم مدارک دسترسی آزاد در غالب کشورها به ‌سرعت در حال افزایش است. همچنین ناشرین بزرگ نیز به ‌سرعت در حال افزایش سهم مدارک دسترسی آزادشان هستند. یافته­‌ها همچنین نشان داد که هرچند مجلات با ضریب تأثیر بالاتر تعداد مدارک دسترسی آزاد بیشتری منتشر می­‌کنند؛ اما سهم مدارک دسترسی آزاد از کل مدارک در نشریات با درجه‌­های اثرگذاری استنادی مختلف تقریباً بسیار نزدیک است.نتیجه‌گیری: آینده دسترسی آزاد از رویکرد حامیان مالی در علم، ناشران و دانشگاه‌­ها و مراکز پژوهش‌های متأثر خواهد شد؛ اما قدری دیرتر یا زودتر بخش بزرگی از مقالات به صورت دسترسی آزاد منتشر خواهند شد، مسئله‌ای که بر آینده جایگاه علمی کشور به ­ویژه با توجه به ابعاد مالی آن تأثیر بسزایی خواهد داشت. توسعه تعاملات علمی بین­‌المللی، توسعه تعاملات با حامیان مالی علم بین‌­الملل، سیاست­‌گذاری، فرهنگ‌­سازی و تأمین هزینه‌­ها راه‌حل­های مواجه با این پدیده هستند. تشکیل کنسریوم پرداخت هزینه پردازش مقالات به صورت واحد در سطح کشور و تشکیل یک کنسریوم که هم شامل اشتراک پایگاه­های اطلاعاتی و هم پرداخت هزینه پردازش مقالات باشد از راه­حل‌­هایی هستند که امکان چانه‌­زنی با ناشرین را افزایش می­‌دهند. افزودن صندوق‌­های علم و فناوری کشور به این کنسریوم نیز مجدداً امکان چانه زنی را افزایش خواهد داد.