فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف: بر مبنای رویکردها و حوزه‌های پژوهشی، منابع اطلاعاتی متنوعی در اختیار پژوهشگران قرار دارد. هرچند دسترسی به بخشی از این منابع گاه با محدودیت‌هایی مواجه است، اما خودداری از توجه به آن، نقص در نتایج را به همراه خواهد داشت. در این بین، بهره‌گیری از منابع آرشیوی از جمله، موضوعات حائز اهمیت در عرصه پژوهش محسوب می‌شود. یکی از منابع کمتر شناخته شده در این حوزه، کتاب‌های چاپ سنگی است. این صنعت از اواسط دوره قاجار (1249ق) به ایران وارد و در اندک زمانی جایگزین چاپ سربی شد و تا پایان دوره قاجار (1344ق) و اندکی پس از آن، به‌ واسطه استقبال فراگیر جامعه، مورد کاربرد قرار داشت. در حدود یک قرن، آثار متعددی با بهره‌گیری از این تکنیک چاپ سنگی انتشار یافت که غالباً بازنشر آثار ادوار قبل و یا نشر مؤلفان این دوره بود. هدف از پژوهش حاضر، پاسخ به پرسش‌هایی چندگانه است مبنی بر این‌که تاکنون چه تعداد از پایان‌نامه‌های دانشگاهی نگارش‌یافته در ایران با محوریت منابع چاپ سنگی بوده و پراکندگی جغرافیایی (شهر-دانشگاه)، پراکندگی رشته، پراکندگی مقطع و سالشماری آن، به چه نحو بوده و در این بین چه رویکردهایی در استفاده از این منابع پژوهشی حاکم بوده است؟ روش/ رویکرد پژوهش: روش این پژوهش توصیفی-تحلیلی و نمونه‌گیری بر اساس دو پایگاه مورد تأیید وزارت علوم و مراکز دانشگاهی و تحقیقاتی (ایران‌داک و کتابخانه ملی) و بررسی سایت کتابخانه‌های دانشگاهی صورت پذیرفته است. با این‌حال، یافته‌های پژوهش حاضر، همچون سایر پژوهش‌های کمّی مبنی بر نمونه‌گیری، از قطعیت کامل برخوردار نیست و ضریب خطای 10 الی 15 درصدی در آن می‌تواند وجود داشته باشد، چرا که اطلاعات اولیه و تکمیلی ثبت‌شده از سوی تعدادی از مراکز دانشگاهی و دانشجویان، بعضاً توأم با نقص و اشتباه است. یافته‌ها و نتایج: مبنی بر بررسی موردی کلیه پایان‎نامه‌های استخراج‌شده، یافته‌ها حاکی از آن است که 43 مرکز دانشگاهی در 17 شهر، صرفاً به نگارش 255 پایان‌نامه پرداخته‌اند که در این بین تهران با 15 دانشگاه و 183 پایان‌نامه، در صدر این آمار قرار دارد. رشته‌های بهره‌مند از کتاب‌های چاپ سنگی 21 رشته و تصویرسازی با 115 پایان‌‌نامه، فاصله‌ای محسوس با سایر رشته‌ها دارد. به ترتیب 1، 14، 223 و 17 پایان‌نامه در مقطع کاردانی، کارشناسی، کارشناسی ‌ارشد و دکتری نگارش یافته است. از 1354ش. تا زمستان 1401ش. نگارش پایان‌نامه هر سال، برخوردار از تفاوتی چشمگیر است، چنان که می‌توان به  1393ش. با 21 پایان‌نامه و 16 سال اشاره داشت که در آن پایان‌نامه‌ای با محوریت کتاب‌های چاپ سنگی، نگارش نیافته است.