آسیاب دستاوردی از فناوری و مدیریت منابع آب: دشت جُوِین و جُغتای
نویسندگان
1 دکتری باستانشناسی، پژوهشگر پژوهشکدۀ باستانشناسی، پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری، تهران، ایران
doi
10.22084/nb.2022.25067.2396چکیده
آسیاب نمونهای از نخستین تلاشهای بشری در مهار نیروهای طبیعی بهمنظور انجام کارهای مکانیکی و نیای یک خط طولانی از ماشینآلات است. نیرو محرکۀ آسیاب، آب بوده است. آب بهعنوان یک سرمایه از گذشتۀ دور نقش مؤثری در ایجاد استقرارگاههای انسانی داشته است. در خشک و نیمهخشک ایران، تأمین و بهرهبردای از منابع آبی جهت رفع نیازهای جامعه، مردم را به اندیشه واداشت و حاصل آن ساختِ سازههای نوآورانه بود. این امر جز با شناخت کافی از بستر جغرافیایی و قابلیتهای محیطی میسر نمیشد. عمده فعالیت اقتصادی ایران کهن، بر پایۀ کشاورزی استوار بود و آسیابها یکی از سازههای مرتبط با این اقتصاد هستند. ضرورت توجه به آسیابهای سنتی از آنجا اهمیت مییابد که بدانیم هماکنون بقایای اندکی از آنها بجایمانده و بخش عمدهای از این پیشینۀ فنی و مدیریتی که با تجربیات بومی و معماری متنوع همراه بوده اکنون رو به تخریب و فراموشی هستند. بستر این پژوهش با شناسایی هفت آسیاب در دشت جوین و جغتای در بخش شمالغربی استان خراسانرضوی، طی بررسیهای باستانشناختی سال 1399ه.ق. فراهم شد. شواهد بجایمانده از این آسیابها که ازلحاظ گاهنگاری متعلق به 200سال اخیر هستند، میتوانند جوابگوی پرسشهایی در زمینۀ چگونگی مکانیابی این سازهها، مدیریت و هدایت آب و همچنین نحوۀ عملکرد آسیابها باشند؛ از اینرو، ضمن پیمایشهای محیطی و انجام مستندنگاری در محل، با استفاده از روشهای سنجش از راه دور، شواهد فیزیکی بجایمانده از این سازهها استخراج و مورد پردازش قرار گرفتند. علاوهبر تحقیقات میدانی، منابع کتابخانهای نیز بررسی و درنهایت یافتهها پردازش و تحلیل شدند. حاصل این جستار مؤید وجود یک رویکرد مشترک در ساخت آسیابهایی است که نیرو محرکۀ خود را از رودخانه و روانآبهای سطحی تأمین میکردند. مجموعۀ کالبدی این آسیابها متشکل از بخش تأمین-هدایت و مدیریت آب، سازۀ اصلی آسیاب و فضاهای وابسته است. بهجز فضاهای وابسته سایر بخشها در غالب آسیابها یکسان است.
