فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف: هدف از این پژوهش، مروری بر چارچوب تعریفی کتاب‌های کمیاب و بررسی سیر تحول تاریخی مجموعه‌های ویژه در جهان و ایران است. روش: از شیوه توصیفی با رویکرد استقرایی استفاده شده است. ابتدا به مرور تعریف‌های موجود از کتاب‌های کمیاب و نواقص آن‌ها پرداخته تا در نهایت به تعریفی جامع رسیده شود؛ سپس به تحلیل سیر تاریخی مجموعه‌های ویژه در جهان و پس از آن به مرور تاریخ و کتابخانه‌های دارای مجموعه‌های ویژه در ایران پرداخته می‌شود. منابع مورد استفاده در این پژوهش با استفاده از شیوه اسنادی و کتابخانه‌ای گردآوری شده‌اند. یافته‌ها: کتاب‌های کمیاب، تعریفی فراتر از کتاب‌های کهنه‌چاپ دارند و روند انتقال اطلاعات در آن‌ها، صرفاً داده‌های محتوایی را در بر نمی‌گیرد. در بخش دوم، چهار مرحله در خصوص تحول مجموعه‌های ویژه در جهان و همچنین، تفاوت رویکردها به مجموعه‌های ویژه در جوامع و فرهنگ‌های مختلف و تفاوت آن میان اقشار سیاه‌ و سفیدپوست به‌ دلیل تفاوت دغدغه‌ها در طول تاریخ به دست آمد. با مرور مجموعه‌های ویژه در ایران، نخستین کتابخانه دارای مجموعه ویژه، کتابخانه کلیسای وانک اصفهان بوده و در مجموع، تعداد 21 کتابخانه دارای مجموعه‌های ویژه در ایران یافت شد. نتیجه‌گیری: کتاب‌ها می‌توانند به ‌صورت بالقوه کمیاب محسوب شوند و مبنای تشخیص کتاب‌های کمیاب تا حدود زیادی به رسالت مجموعه‌ها وابسته بوده و به‌ طور مستقل قابل ارزیابی نیست. همچنین، تاریخ مجموعه‌های ویژه در ایران، بر خلاف جهان، از سیر روشنی برخوردار نیست. مراحل تحول آن به روشنی مشخص نشده و اطلاعات موجود در این خصوص، مربوط به کتابخانه‌‌های دارای این مجموعه‌هاست و اهداف اولیه تشکیل آن‌ها تا حدود زیادی مخدوش مانده است.