فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

تغییرات اقلیمی در پلیستوسن پایانی و هولوسن آغازین که تأثیر زیادی در پیش‌رَوی و پس‌رَوی آب دریای کاسپی داشت، هم‌زمان با استقرارهای میان‌سنگی و نوسنگی در سواحل دریا رخ‌داده‌اند. نوسانات مکرر سطح آب دریای کاسپی به‌طور مستقیم و غیرمستقیم سکونتگاه‌های اولیۀ جوامع پیش‌ازتاریخ پیرامون دریای کاسپی را تحت‌تأثیر قرار داده است. پیش‌رَوی‌های خوالنین (18000-12000 سال قبل) و نئوکاسپی (10600-8400 سال قبل) سبب شد که در کنار دیگر منابع، گونه‌های آبزی و دریایی سهم به‌سزایی در معیشت این جوامع ایفا کنند. پس‌رَوی‌های منگیشلک (12000-10500 سال قبل) و 8.4k سبب فاصلۀ زیاد بین محوطه‌های استقراری شناسایی‌شده و کرانه‌های دریا و درپی آن، کاهش استفاده از منابع دریایی در معیشت ساکنین شد؛ اما در مقابل، موجب شکل‌گیری زیست‌بوم‌های غنی برای جانوران و گیاهان جدید هم‌چون غزال، بز و گوسفند شد. در سواحل جنوب‌شرقی دریای کاسپی، آغاز استقرارهای میان‌سنگی تقریباً هم‌زمان با پیش‌رَوی خوالنین و نزدیکی سواحل به محوطه‌های استقراری بوده است و این استقرارها تا دوره‌های بعد به‌طور پیوسته ادامه داشته است. در شرق دریای کاسپی، استقرارها پس از پایان پیش‌رَوی خوالنین و در طی پس‌رَوی منگیشلک آغاز شد. در طی این دوره دریا هم‌چنان در نزدیکی محوطه‌های استقراری بوده است؛ درحالی‌که در غرب در میانۀ خوالنین، جوامع در دورۀ پارینه‌سنگی جدید قرار داشتند و در شمال تا حدود 10000 سال پیش، هیچ استقراری وجود نداشته است. این درحالی است که تقریباً اغلب مناطق غرب آسیا در پایان پلیستوسن و گذار به دورۀ هولوسن، به‌سوی اهلی‌سازی و تولید غذا از گونه‌های اهلی پیش‌رفته‌اند؛ غنای نواحی پیرامون دریای کاسپی و دور بودن از مرکز اصلی اهلی‌سازی، یعنی هلال حاصلخیزی موجب‌شده تا نوسنگی و ظهور گونه‌های اهلی‌شده بسیار دیرتر صورت گیرد. تنوع زیاد منابع تا اندازه‌ای پاسخ‌گوی نیازهای معیشتی جوامع آن بوده و اولین گونه‌های اهلی، آن‌هم تنها در غرب و شمال از دورۀ مس‌و‌‌سنگ پدیدار شدند.