یک مجسۀ الهه مادر از جنس سنگ لاجورد، تمدن جیرفت (هزارۀ سوم پیشازمیلاد)
نویسندگان
1 استادیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشآموختۀ کارشناسیارشد باستانشناسی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه جیرفت، جیرفت، ایران.
doi
10.22084/nb.2023.27921.2596چکیده
جنوبشرق ایران دارای منظرگاههای متنوع طبیعی است و ازلحاظ باستانشناسی، منظرگاههای شهری و تمدنهای مهمی از هزارۀ سوم پیشازمیلاد را در خود جای داده است. یکی از این مناطق، حوزۀ فرهنگی هلیلرود یا منطقۀ جیرفت در جنوب استان کرمان است. کشفیات باستانشناسی طی دو دهۀ گذشته در این منطقه موجب شناسایی و معرفی یک تمدن اولیۀ شکوفا گردید که تحتعنوان «تمدن جیرفت» شناخته میشود. در سال 1379 حفریات گستردۀ غیرمجاز در سراسر حوزۀ فرهنگی هلیلرود صورت گرفت و درپی آن، آسیب جدی به محوطههای باستانی، عمدتاً گورستانها، وارد آمد. در نتیجۀ این غارت گسترده، اشیای باستانی فراوانی از بافت اصلی خود خارج شد و وارد بازار سیاه شد. تعدادی از این اشیاء خوشبختانه توسط دستگاههای امنیتی کشف شد و داخل موزههای کشور جای گرفتهاند. این مقاله به یک شئ باستانی بسیار خاص و مهم از تمدن جیرفت میپردازد که از حفریات غیرمجاز بهدست آمده است. این شئ یک مجسمۀ سنگی از جنس لاجورد است که با هنرمندی، یک مادر درحال شیردادن به یک نوزاد را نشان میدهد. اگرچه محل کشف دقیق آن مشخص نیست اما طبق ادعای مردم محلی، این شئ از گورستان محطوطآباد جیرفت بهدست آمده است. محطوطآباد گورستان اصلی شهر عصر مفرغی کنارصندل است که بهطور کلی قدمت آن به نیمۀ دوم هزارۀ سوم پیشازمیلاد بازمیگردد. با توجه به اینکه منابع لاجورد تاکنون در منطقۀ جیرفت شناسایی نشده است، به احتمال زیاد سنگ لاجورد جهت ساخت این مجسمه وارد شده است و اما مجسمۀ مذکور در دشت جیرفت تولید شده است. در این پژوهش علاوهبر معرفی دقیق این مجسمه، به جایگاه مجسمههای مشابه در تمدنهای اولیۀ عصر مفرغ از مصر تا بینالنهرین و عیلام پرداخته شده است.
