بررسی مجموعۀ آسبادهای رندۀ سیستان (بقایای معماری بزرگترین تأسیسات بادی تولید آرد شرق ایران در قرون میانۀ اسلامی)
نویسندگان
1 ستاد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
2 استادیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه زابل، زابل، ایران
doi
10.22084/nb.2023.26798.2519چکیده
بشر در طول زندگی خود همواره در تعامل با محیط بوده و رشد و گسترش تمدن بشری در بستر محیط طبیعی و توانایی بهرهبرداری با آن بهوقوع پیوسته است. در اینمیان تکنولوژی استفاده از پدیدههای طبیعی در مناطق مختلف، ازجمله مظاهر همسویی انسان با محیط پیرامونی است. یکی از این تکنولوژیها، ساخت و بهرهبرداری از آسباد است که تا به امروز قدیمیترین نمونۀ آن مربوط به تمدن ایرانی میشود. سیستان را محل ابداع آسباد میدانند و امروزه بقایای زیادی از آسبادهای تاریخی در آن وجود دارد؛ هرچند شناختهشدهترین آسبادهای سیستان مربوط به مجموعۀ صفوی حوضدار است، اما در منطقۀ رنده واقع شمالشرقی سیستان مجموعهای دیگر از آسبادها وجود دارد که برخی از آنها در جایگاه منحصربهفردترین این نوع سازههای کشور قرار دارد. با وجود اهمیت این منطقه، تاکنون تحقیقی جامع درمورد آن، بهویژه درمورد قدمت، ساختارهای معماری و مقایسۀ سبکشناسی آن صورت نگرفته است؛ از اینرو در این پژوهش نگارندگان با تکیهبر مطالعات میدانی و بررسی، اقدام به برداشت پلان، مطالعۀ معماری و گردآوری اطلاعات موردنیاز نموده و ازسوی دیگر با مطالعات تطبیقی، در جهت نیل به هدف اصلی پژوهش، یعنی درنهایت با تجزیه و تحلیل اطلاعات اولیه، به مطالعۀ جامع ساختار معماری آسبادها و آثار دیگر مجموعه رنده میپردازد. براساس این پژوهش برای اولینبار پلان این سازۀ منحصربهفرد با بررسی دقیق شواهد معماری، ترسیم و بازخوانی شد. نتایج حاکی از آن است که قدمت آسبادها و مجموعه محوطههای منطقۀ رنده، بیشتر از آسبادهای منطقۀ حوضدار بوده و مربوط به قرون 6 تا 9ه.ق. میگردد. این مجموعه دربردارندۀ بیشترین تعداد آسباد مربوط به قرون میانۀ اسلامی است که براساس همین میتوان آن را بزرگترین مجموعۀ تولید آرد منطقه معرفی نمود. در اینمیان، آسباد معروف به «سهپره» بزرگترین آسباد شناختهشده شرق ایران است که در دورههای بعد، نوع و سبک معماری آن با حذف حیاط جانبی و اتاق انبارهای پیرامون آن، در آسبادهای صفوی منطقۀ حوضدار، تداوم یافته است.
