بررسی مضامین اعتقادی و واقعی سفالینههای ماوراءالنهر قرن دوم تا ششم هجری قمری (مطالعۀ موردی: سفالینههای مناطق سمرقند، چاچ و نیشابور)
نویسندگان
1 استادیار، گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
2 استادیار، گروه صنایعدستی، دانشکده هنر، دانشگاه اراک، اراک، ایران
doi
10.22034/jgk.2023.408273.1141چکیده
ماوراءالنهر ازجمله مهمترین مراکز سفالگری جهان اسلام در شرق ایران بوده است. بررسی آثار نشان میدهد که سفالینههای این ناحیه از تنوع موضوعی، محتوایی و تزیینی قابلتوجهی برخوردار هستند. پژوهش حاضر با تکیهبر روش تحلیل محتوا میکوشد تا به این پرسشها پاسخ دهد که نقوش تزئینی سفالینههای ماوراءالنهر چه مضامینی را به نمایش میگذارند؟ و تنوع مضامین در سفالینههای مناطق مختلف سمرقند، چاچ و نیشابور چگونه بوده است؟ یافتهها حاکی از آن است که در نواحی نیشابور، سمرقند و چاچ، انعکاس عقاید اسلامی بهصورت خوشنویسی بر آثار سفالی قابلرؤیت است و در کاربرد نقوش انسانی و جانوری، اوضاع اعتقادی جامعه و سلیقه مشتری، همطراز با اعتقادات اسلامی و ادیان دیگر مزینکننده آثار بوده است، بهطوریکه شیوه تصویرگری سفال نیشابور با محوریت دین اسلام در منطقه، نسبت به دو مرکز دیگر، به روش تجریدی، هنر قبل از اسلام را تداعی مینماید. از طرفی در آثار سمرقند و چاچ به دلیل حضور ادیان دیگر در کنار دین اسلام، به مضامین واقعی و رویدادهای روزمره توجه شده است. البته با توجه به سفارشدهندگانی که اغلب مسیحی بودهاند، نقش انسان و جانوران بهطور محدود، بهصورت واقعگرایانه ترسیم میشده است. بنابراین، چنین برداشت میشود که در تمام منطقه اوضاع اعتقادی جامعه عامل بهکارگیری این سبک طراحی و مضامین برای تزیین سفالینهها بوده است. در این زمینه بخش عمدۀ اطلاعات این پژوهش را سفالهای لعابدار سمرقند، چاچ و نیشابور، موجود در موزههای ازبکستان و ایران تشکیل میدهد. شیوۀ گردآوری مطالب و تصاویر این پژوهش بهصورت کتابخانهای و آثار قابلدسترس موزهها بوده است.
