امکانی بودن یا گریزناپذیری دستاوردهای علمی به سوی یک چارچوب جامع
نویسندگان
1 استادیار مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران
2 دانشجوی دکتری مطالعات علم مؤسسة پژوهشی حکمت و فلسفه ایران
doi
چکیده
سؤال از امکانى بودن یا گریزناپذیرى دستاوردهاى علمى، به خصوص نظریههاى علمى، از سؤالاتی است که هم فلاسفه و هم مورخان علم در پى پاسخ به آن بوده و هستند. این سؤال در دو سطح قابل طرح است: یکى سطح فلسفى و دیگرى سطح تاریخى. در سطح اول ما به دنبال یافتن چارچوب فلسفى مناسبى براى طرح و معنادار کردن سؤال از امکانی یا گریزناپذیر بودن دستاوردهای علمی هستیم. در اینجا سخن از آن است که ابزارهاى مفهومى ما (مانند منطق موجهات و شرطىهاى خلاف واقع) چگونه میتوانند چارچوبى فلسفى براى طرح معقول این سؤالات فراهم کنند. در سطح تاریخى، هدف بررسى یک یا چند نظریة خاص و مطالعة امکانى یا گریزناپذیر بودن آنها است. در این نوشته پس از طرح مثالى تاریخى از فیزیک جدید، ابتدا طرح پیشنهادى فولر بررسى میشود، آنگاه بر مبناى این طرح و با گسترش آن در ابعاد مختلف تلاش میشود به چارچوبى جامع براى طرح سؤال از امکانى بودن یا گریزناپذیرى دستاوردهاى علمى نائل شویم. چارچوب جامع پیشنهادی ما در این مقاله مشتمل بر 32 گزینه است و توان در بر گرفتن بسیاری از حالات مورد نیاز در تاریخ علم را داراست. سرانجام براى بررسى کارایى چارچوب پیشنهاد شده به بررسى دو مثال ملموس از تاریخ علم، یکى از زیستشناسى و دیگری از فیزیک، در چارچوب مدل پیشنهادی میپردازیم.
