فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

نقش‌­مایه­‌های سنتی غالباً در باورهای مذهبی، فرهنگ و یا اسطوره‌ها ریشه دارند. این نقش‌­مایه‌­ها با گذشت زمان منبع الهام هنرمندان گردیده و در انواع مختلف هنرهای صناعی از آن‌ها استفاده می­‌شده است. درخت واق نقشی است که از تلفیق و ترکیب نقوش انسانی و حیوانی با نقوش گیاهی شکل گرفته است. در آثار جغرافی­‌دانان مسلمان به درخت یا جزیره واق اشاره‌شده که محل آن در نواحی شرقی مانند چین و هند عنوان شده است. بااین‌وجود، بعضی از پژوهشگران عقیده دارند که بعد از فتح بخشی از سرزمین هند توسط حاکمان غزنوی این نقش‌­مایه به‌وسیله اندیشمندان ایرانی ازجمله ابوالقاسم فردوسی و ابوریحان بیرونی در هنر تزیینی ایران ظهور پیداکرده و به‌تدریج گسترش یافته است. دلیل این امر را نیز ممانعت و تحریم صورتگری توسط دین اسلام می‌­دانند که موجب گردیده تا طراحان نقوش سنتی به دنبال روشی جهت ارائه نقوش انسانی و حیوانی باشند. درخت واق منشأ پیدایش نقش­مایه تزیینی واق است. نقش­‌مایۀ واق نخستین‌بار در دورۀ سلجوقی در نگارگری و کتاب‌­آرایی مورد استفاده قرار گرفت و از قرن هشتم هجری به بعد رسماً به یکی از اصول هفتگانه نقاشی ایران تبدیل شد. این پژوهش با هدف مطالعه فرم­‌های مختلف نقش‌­مایۀ واق و آشنایی با ویژگی‌­های ظاهری و ترکیبی این نقش­مایه بر اساس نگاره­‌های نسخ خطی ایران در قرن‌­های هشتم تا دهم هجری قمری انجام شده است. سؤال اصلی پژوهش حاضر این است که در نسخه­‌های خطی قرن­ هشتم تا دهم هجری قمری، نقش­‌مایه واق به چه شکل‌­هایی به‌کار رفته است؟ روش تحقیق در این پژوهش توصیفی-تحلیلی و گردآوری اطلاعات به شیوه اسنادی و کتابخانه­‌ای انجام شده است. نتایج نشان می­‌دهد که تصویر درخت واق مورد الهام ذهن خلاق هنرمندان قرارگرفته و موجب شده است تا ترکیبات گیاهی با سر جانوران و سر انسان بر روی آثار فراوانی نقش ببندد و درنهایت به‌عنوان نقش‌­مایۀ واق جزو هفت اصل نقوش تزیینی آثار هنری ایران شود.