پاسخگو بودن اخلاقی خدا در قرآن از منظر تفاسیر اشاعره و عدلیه
نویسندگان
1 استادیار دانشگاه مفید
doi
10.22091/ptt.2025.12579.2443چکیده
بحث درباره اخلاقی بودن خدا از مباحث مهم در فلسفه و الهیات است. پرسش آن است که آیا خدا اخلاقی رفتار میکند / باید رفتار کند یا نه. یکی از پیامدهای مهم این بحث پاسخ به این پرسش است که آیا خدا به لحاظ اخلاقی پاسخگو است یا خیر. در فرهنگ اسلامی، این بحث را از راه نزاع مشهور حسن و قبح در کلام میتوان پی گرفت. از دیدگاه اشاعره خدا مقید به اخلاق نیست و بنابراین از نظر اخلاقی هم پاسخگو نیست. در مقابل، عدلیه (معتزله و امامیه) معتقدند خدا باید اخلاقی رفتار کند و در نتیجه از نظر اخلاقی نیز باید پاسخگو باشد. این اختلاف در تفسیر قرآن نیز اثر میگذارد و هر دو گروه، در اثبات دیدگاه خود به آیاتی از قرآن استناد میکنند. به نظر میرسد بیش از همه آیه 23 سوره انبیاء در اثبات پاسخگو نبودن خدا مورد استناد اشاعره و آیه 165 سوره نساء در اثبات پاسخگو بودن خدا مورد استناد عدلیه قرار میگیرد. در این مقاله پس از گزارش این دیدگاهها، نشان دادهایم که نتیجه داوری درباره این اختلاف از راه ادله متنی و فرامتنی بیشتر به سود عدلیه است و لذا تفسیر آنان از آیات مورد اشاره، پذیرفتنیتر به نظر میآید.
