بررسی دو مُهر کتیبهدار ساسانی
نویسندگان
1 دانشیار پژوهشکدۀ زبانشناسی، کتیبهها و متون، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران
doi
10.22084/nb.2023.24846.2375چکیده
مُهرها و گلمهرهای ساسانی ازجمله اشیائی بودند که در تمامی سطوح جامعه و سازمانهای اداری عصر ساسانی کاربرد داشتند؛ از اینرو نقش بهسزایی در درک ما از جنبههای مختلف تاریخی این دوره دارند. درمیان نقوش کندهکاریشده روی مهرهای ساسانی که حاکی از باورها و اعتقادات صاحبان آنها دارد، نقوش هندسی انتزاعی دیده میشود که نسبت به سایرین از پیچیدگی بیشتری برخوردارند. دربارۀ معانی این نقوش اختلافنظر بسیار است. عموماً آنها بهعنوان نمادهای غیرقابلتعبیر شناساییشدهاند؛ با اینوجود برخی این نمادها را صورتهایی تغییریافته از خط پهلوی کتیبهای میدانند که بهگونهای رمزآمیز مفهوم کتیبهای را در دل خود جایداده است و تحت عنوان «مونوگرام» که از در این پژوهش «نگاره نویس» خوانده میشود، معرفیشدهاند. مهرهای حاوی این نقوش که به مُهرهای نشان معروفاند، گاهی همراه با کتیبه و گاهی تنها با نقش نگارهنویس یا نشان دیدهشدهاند. کاربرد نشانها برروی مهرهای ایران قبل از اسلام با کمی پیچیدگی همراه است و شاید بهسادگی نتوان با یک نگاه بهقصد حکاک این نشانها برروی مهرها پیبرد. استفاده از این نشانها در ایران باستان و در جامعهای که همگان قادر به خواندن و نوشتن نبودند بسیار حائز اهمیت بود. نظام پولی یونان باستان بهعنوان یکی از پیشگامان استفاده از تمغا و استفاده از این نشانها بر سکههای یونانی بر کاربرد تمغا در سکهها و مهرهای ایران بیتأثیر نبود؛ نظرات متفاوتی دربارۀ این نشانها و ارتباط آنها با کتیبۀ مهر و یا نام صاحب مهر وجود دارد. این جستار به بررسی دو مُهر نشان که در موزۀ بوعلیسینای همدان نگهداری میشوند، میپردازد. نگارنده بر پایۀ مطالعات کتابخانهای و پژوهش میدانی خود سعیدارد ضمن بررسی نقوش مهر به خوانش کتیبهها و ارتباط میان نشانها و کتیبههای اطراف آنها بپردازد.
