بررسی و نمادشناسی نقوش گیاهی سکههای ایران از دورۀ ایلخانی تا قاجار
نویسندگان
1 دانشیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.
2 کارشناسیارشد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.
doi
10.22084/nb.2023.24083.2324چکیده
ضربنوشتهها و نقوش روی سکهها همیشه تحتتأثیر مذهب، فرهنگ و شرایط سیاسی-حکومتی هردوره بوده است. سکهها را میتوان بهعنوان یک سند تحریفنشدۀ تاریخی برای شناخت شرایط حاکمبر جامعه در هر دوره دانست. ازسویی هر نقشی که بشر میآفریند نمادی از اعتقادات و باورهای اوست. نمادها ارزش و معنای جدید به یک اثر میبخشند بدون اینکه ارزش واقعی آن را از میان ببرند. یکی از پرکاربردترین نمادها، نقوش گیاهی هستند که با ورود اسلام بهدلیل کمرنگشدن نقشمایههای انسانی و جانوری در هنر اسلامی، جایگاه مؤثرتر و قدرتمندتری یافتند. این نقوش، گاه بهصورت انتزاعی، و گاه واقعگرایانه نقش میشدند. پژوهش حاضر با هدف گونهشناسی نقوش گیاهی حکشده برروی سکهها از عصر ایلخانی تا دورۀ قاجار و همچنین بررسی این نقوش از جنبۀ نمادشناسی و در راستای پاسخگویی به پرسشهایی چون: چه نقوش گیاهی روی سکههای دورۀ ایلخانی تا قاجار وجود دارد؟ و این نقوش ازلحاظ نمادشناسی چه مفهومی دارند؟ انجام شده است. روش پژوهش، توصیفی-تطبیقی و تحلیلی، و گردآوری مطالب و تصاویر بهروش یافتهاندوزی ازطریق مطالعات کتابخانهای و میدانی برروی بیش از 100 سکۀ صورتگرفته است. نتایج حاصل از مطالعات نشانداد نقوش گیاهی همچون سایر صنایع در مسکوکات نیز کاربرد داشته است. این نقوش در دوران ایلخانی و تیموری عمدتاً بسیار محدود و بهصورت حاشیهای و بهمنظور پرکردن فضای پسزمینه و گاه بهمنظور ایجاد قاببندی بهکاررفتهاند؛ اما از دورۀ صفویه بهبعد این نقوش با کمّیت و پراکندگی بیشتر روی سکهها دیدهمیشود، بهگونهای که کمتر سکهای از این دوران میتوان یافت که فاقد نقوش گیاهی باشد. رایجترین نقوش گیاهی، گلهای لوتوس و روزت، و نقوش اسلیمی-ختایی و ترنج هستند و ازنظر نمادشناسی، گزینش این نقوش، همگی برمبنای باورهای کهن ایرانیان و اعتلای آن براساس مبانی آئین اسلام صورتگرفته و ریشه در اعتقاد به جاودانگی، برکت، باروری و آرمانشهر ایرانی داشته است.
