شناسایی و تعیین شاخصهای علوم شالودهشکن
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری آیندهپژوهی، دانشگاه جامع امام حسین (ع)، تهران، ایران.
2 دانشیار دانشگاه جامع امام حسین(ع)، تهران، ایران
doi
10.22034/qjimdo.2025.492190.1723چکیده
زمینه و هدف: علوم شالودهشکن بهعنوان رویکردی نوظهور در مرزهای دانش، با توان ایجاد دگرگونیهای بنیادین در الگوهای تولید علم، توسعه فناوری و ساختارهای اجتماعی، به یکی از محورهای اصلی تحولات آینده تبدیل شدهاند. با وجود اهمیت راهبردی این علوم، فقدان چارچوبی نظاممند برای شناسایی و سنجش شاخصهای آنها، تصمیمگیری و سیاستگذاری مؤثر در این حوزه را با چالش مواجه ساخته است. ازاینرو، پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تعیین شاخصهای کلیدی علوم شالودهشکن انجام شده است تا زمینه لازم برای رصد تحولات آتی و هدایت سیاستگذاریهای علمی و فناوری در راستای تحولات بنیادین فراهم گردد. روششناسی: روش پژوهش بهصورت تحلیل مضمون است. شاخصهای شالودهشکنی از طریق تحلیل محتوای ۲۱ سند علمی و راهبردی مرتبط شناسایی شد. جامعه آماری پژوهش شامل اسناد معتبر علمی و راهبردی و نمونهگیری بهصورت هدفمند انجام شد. ابزار گردآوری دادهها، اسناد و متون معتبر بود و دادهها با استفاده از روش کیفی تحلیل شدند. این تحلیل در چند مرحله و بهصورت کدگذاری و دستهبندی شاخصها صورت گرفت. یافتهها: ۱۱۰ شاخص شالودهشکنی شناسایی در قالب 44 مولفه و ۱۲ بعد اصلی شامل ابعاد اقتصادی، صنعتی، دفاعی، اجتماعی، و نوآورانه طبقهبندی شدند. یافتهها نشان داد که شاخصهای شالودهشکن توانایی ایجاد تغییرات بنیادی در ساختارهای علمی و فناورانه، و تسهیل مسیرهای جدید در تحقیق و توسعه را دارند. نتیجهگیری: علوم شالودهشکن از طریق مجموعهای چندبعدی از شاخصها، ظرفیت بالایی برای ایجاد دگرگونیهای بنیادین در نظام علم، فناوری و نوآوری دارند. شناسایی و طبقهبندی ابعاد و شاخصها نشان میدهد که شالودهشکنی پدیدهای تکبعدی نبوده و ابعاد اقتصادی، صنعتی، دفاعی، اجتماعی و نوآورانه را بهصورت همزمان تحت تأثیر قرار میدهد. این نتایج بیانگر آن است که بهرهگیری هدفمند از شاخصهای شناساییشده میتواند بهعنوان مبنایی راهبردی برای هدایت سیاستگذاری علمی و فناورانه، تقویت مسیرهای نوین تحقیق و توسعه و مدیریت تحولات بنیادین آینده مورد استفاده قرار گیرد.
