بازشناسی مسیرهای تجاری در قلمرو سلاجقه ایران و روم بر اساس شواهد باستانشناختی (کاروانسراها) و منابع مکتوب تاریخی
نویسندگان
1 گروه باستانشناسی، واحد ابهر، دانشگاه آزاد اسلامی، ابهر، ایران
2 گروه باستانشناسی، واحد ابهر، دانشگاه آزاد اسلامی، ابهر، ایران
3 گروه باستانشناسی، واحد ابهر، دانشگاه آزاد اسلامی، ابهر، ایران
doi
10.22034/jgk.2024.388195.1107چکیده
رونق تجاری و رشد صنایعدستی در دورۀ سلاجقه ایران و روم و آگاهی از اهمیت جادهها در سهولت تجارت و فزونی ثروت، باعث تأسیس و عمران راهها شد. گرچه گستره تجارت ایرانِ دوره سلجوقی در مناطق بوده، روم شرقی (آناتولی) نقش چشمگیری در تجارت از مسیرهای خشکی و دریایی با ایران داشته است. اینکه چند مسیر تجاری در قلمرو سلاجقه روم و ایران قابلبازشناسی است و چه مسیرهایی در دوره سلجوقی از اهمیت بیشتری بین این دو سرزمین برخوردار بودهاند؟ ازجمله پرسشهای مطرح در این پژوهش هستند. هدف اصلی این نوشتار، بازشناسی راههای تجاری مواصلاتی سلاجقه ایران و روم در قرن پنجم و ششم هجریقمری بر اساس شواهد باستانشناختی و منابع مکتوب تاریخی است. آگاهی از تعاملات فرهنگی، ویژگیهای ساختاری و سبک معماری کاروانسراهای این دو سرزمین و شناسایی وجوه تمایز و اشتراک آنها، از دیگر اهداف است. این پژوهش با روشهای کتابخانهای و میدانی با رویکرد تاریخی و علٌی انجام شده است. متغیرهای این پژوهش، مسیرهای تجاری بینالمللی شرقی-غربی و کاروانسراهای دورۀ سلجوقی در ایران (15 کاروانسرا) و آناتولی (17 کاروانسرا) هستند. درنتیجه، چندین مسیر مهم تجاری بین ایران و آناتولی در دورۀ سلجوقی شناسایی شد. از این بین، مسیر تبریز-قونیه، اصلیترین راه ارتباطی بازرگانی بین این دو سرزمین بوده است. کاروانسراهای ایجادشده، عمدتاً در شاهراه خراسان بزرگ قرار دارند. بررسی معماری کاروانسراها نشان داد که هرچند کاروانسراهای دورۀ سلجوقی در ایران و آناتولی کاربری یکسانی دارند، بهطورکلی از نظر سبک و پلان با یکدیگر متفاوت هستند و نمیتوان ریشۀ کاروانسراهای سلاجقۀ روم را در ایران جستجو کرد.
