فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: فراتحلیل فراتحلیل‌ها (متامتاآنالیز یا فرا-فراتحلیل) یکی از انواع فراتحلیل مدرن است که در پاسخ به محدودیت‌های درونی فراتحلیل‌های کلاسیک و رشد فزایندۀ تعداد این پژوهش‌ها، ایجاد شده و توسعه‌ یافته است؛ زیرا با افزایش تعداد فراتحلیل‌ها، مواردی مانند تضاد نتایج، سوگیری انتشار و ناهمگونی در اندازه اثرها، لزوم روش‌هایی جامع‌تر، برای اصلاح و ادغام نتایج فراتحلیل‌های منفرد را آشکار نمود. فراتحلیل فراتحلیل‌ها، با ترکیب و بازتحلیل نتایج چندین فراتحلیل‌ منفرد، می‌کوشد تصویری جامع‌تر و کمتر‌سوگیرانه از روابط میان متغیرها به‌دست دهد. در علوم رفتاری، این روش به شکل ‌ویژه‌تری اهمیت می‌یابد؛ زیرا داده‌های حاصل از پژوهش‌های انسانی، مداخلات روان‌شناختی و متغیرهای وابسته و مستقل اغلب با پیچیدگی‌ها، سوگیری‌ها و ناهمگونی‌های درونی روبه‌رو هستند. ازسوی‌دیگر، این روش، ابزاری برای یادگیری سطح دوم یا سطح بالاتر (فرایادگیری) به شمار می‌آید که از تلفیق کلان داده‌ها و مرور نظام‌مندِ فراتحلیل‌ها، امکان نیل به شناخت ساختاری‌تر از شواهد علمی را فراهم می‌کند. به‌همین سبب، باید آن را نه‌تنها یک روش تحقیق، بلکه نوعی شناخت‌شناسی در نظر گرفت. هدف این مقاله، تبیین مبانی نظری، روش‌شناختی و کارکردی فراتحلیل فراتحلیل‌ها در علوم رفتاری، بررسی ابزارها و دستورالعمل‌های کلیدی این روش، نظیر پریسما، امستار و پرایر، و نیز بازنمایی جایگاه این رویکرد، در تحول پژوهش‌های مبتنی بر شواهد است. همچنین، این پژوهش می‌کوشد با مرور نمونه‌های شاخص تاریخی و معاصر، از جمله پژوهش‌های کازرین (1979) و ون آرت (2019) توضیح دهد که فراتحلیل فراتحلیل‌ها چگونه می‌تواند هم‌زمان با افزایش توان و دقت تحلیلی، امکان نقد، بازاندیشی و اصلاح ساختارهای معرفتی موجود در پژوهش‌های رفتاری را فراهم آورد.روش: پژوهش پیش رو، از نوع نظری-تحلیلی می‌باشد که با رویکردی مروری-تطبیقی، به بررسی کاربردها و استلزامات روش‌ فراتحلیل فراتحلیل‌ها، در علوم رفتاری می‌پردازد. روش کار مبتنی بر مرور نظام‌مند منابع علمی و پژوهش‌های عملی موجود است؛ به‌گونه‌ای‌که هم بنیان‌های مفهومی و هم دستورالعمل‌های اجرایی این رویکرد از دل متون استخراج و بازتبیین شوند. ازاین‌رو، ابتدا، مقالات، کتب و دستنامه‌های نظری و کاربردی درخصوص فراتحلیل‌های مدرن به‌طور اعم و فرافراتحلیل‌ها به‌طور اخص مطالعه شدند و در مرحلۀ بعد، بخشی از ادبیات پژوهش و پژوهش‌های عملی که اختصاصاً در حوزۀ علوم رفتاری متمرکز بودند، مبنای استخراج مفاهیم و تکنیک‌های کلیدی قرار گرفتند. در تحلیل تطبیقی، ساختار و اهداف فرافراتحلیل‌ها در دو سطح بررسی شدند: نخست، تحلیل روش‌های کمّی به کار رفته در آنها، برای ترکیب اندازه‌های اثر، شناسایی سوگیری انتشار و ناهمگونی؛ دوم، تحلیل کیفی مفاهیمی مانند فرایادگیری و فراشناخت در چهارچوب‌های آماری و روش‌شناسی نوین. همچنین، شیوۀ استفاده از ابزارهای ارزیابی استاندارد و نحوۀ سازمان‌دهی، تحلیل و گزارش دهی نتایج، در پژوهش‌های عملی انجام شده با روش فراتحلیل فراتحلیل‌ها، بررسی و تفسیر شد.نتایج: نتایج بررسی حاضر نشان می‌دهد که در فراتحلیلِ فراتحلیل‌ها، چه هدف شناسایی شکاف‌های موجود در فراتحلیل‌های پیشین باشد و چه دستیابی به یادگیری سطح بالاتر، از مجموعه‌ای از روش‌ها و دستورالعمل‌های مشترک استفاده می‌شود. این روش‌ها معمولاً ترکیبی از شیوه‌های نوین مرور نظام‌مند و ابزارهای گزارش‌دهی استاندارد هستند. در میان این شیوه‌ها، «مرور چتری» به‌منظور خلاصه‌سازی شواهد از منابع مختلف و دستیابی به تصویری کلی از یک پرسش پژوهشی به کار می‌رود؛ درحالی‌که «نقشه‌نگاری تحلیلی» مجموعه‌ای از فنون مدرن برای بازنمایی و ترکیب روابط میان مطالعات، مفاهیم و نتایج پژوهش‌ها را فراهم می‌کند. این روش امکان ترسیم تصویری گرافیکی از نقاط قوت، ضعف و تناقضات موجود در ادبیات را ایجاد و درک تعاملات میان متغیرها را تسهیل می‌نماید. بستر اصلی اجرای این تحلیل‌ها نرم‌افزار آماری R است که پیش از انجام تحلیل، تمام فراتحلیل‌های واردشده را براساس شاخص‌هایی مانند کیفیت، سوگیری انتشار، ناهمگونی و وجود مطالعات پرت ارزیابی می‌کند. برای انجام و گزارش‌دهی این مطالعات، دستورالعمل‌های مدونی مانند «پریسما» (راهنمای گزارش‌دهی مرورهای نظام‌مند)، «پرایر» (دستورالعمل چهارمرحله‌ای تدوین گزارش)، «امستار» (ابزار ارزیابی کیفیت مرورها) و «موس» (ویژه مطالعات مشاهده‌ای) استفاده می‌شوند. همچنین، روش‌های بررسی سوگیری انتشار در دو دسته کلی قرار می‌گیرند: روش‌های تشخیص وجود سوگیری و روش‌های تصحیح اندازه‌های اثر. در میان آنها، روش trim and fill رایج‌ترین شیوه است که با حذف اندازه ‌اثرهای افراطی و متقارن‌سازی نمودار قیفی، میزان سوگیری را کاهش داده و در نهایت امکان آزمون فرض صفر و برآورد دقیق‌تر اثر واقعی را فراهم می‌‌آورد.بحث و نتیجه‌گیری: نتایج بررسی حاضر نشان می‌دهد که فراتحلیل فراتحلیل‌ها در علوم رفتاری، نه صرفاً ابزاری برای تجمیع داده‌ها، بلکه چهارچوبی برای بازاندیشی در تولید دانش و نقد بنیان‌های روش‌شناختی است. این رویکرد با عبور از محدودیت‌های فراتحلیل کلاسیک، به پژوهشگر امکان می‌دهد تا به‌جای تمرکز بر یافته‌های منفرد، به ساختار روابط میان مطالعات و فراتحلیل‌ها بیندیشد. از منظر فلسفه علم، فراتحلیل فراتحلیل‌ها گونه‌ای از «روش‌شناسی بازتابی» است که دانش را در سطحی فراداده‌ای سازمان می‌دهد و امکان ارزیابی ثانویۀ فرضیه‌ها، ابزارها و روش‌های آماری را فراهم می‌کند. در حوزۀ روان‌شناسی و علوم رفتاری، اهمیت ویژۀ این رویکرد در آن است که می‌تواند خطاهای انباشته در کارآزمایی‌های بالینی و مطالعات تجربی را شناسایی و تصحیح کرده و از این طریق، شواهد قابل‌اتکاتری برای تصمیم‌گیری‌های بالینی و سیاست‌گذاری‌های آموزشی و اجتماعی فراهم آورد.همچنین، با به‌کارگیری دستورالعمل‌های گزارش‌دهی مانند پریسما، امستار و...، می‌توان به استانداردسازی و شفافیت بیشتر در تولید و انتشار داده‌های ترکیبی دست یافت. به‌طورکلی، فراتحلیل فراتحلیل‌ها پلی میان علم داده، روش‌شناسی آماری و تفکر انتقادی در علوم انسانی است که به‌کارگیری آن در علوم رفتاری، نه‌تنها امکان ارزیابی کیفیت واقعی کارآزمایی‌های بالینی را فراهم می‌کند، بلکه فرصتی برای بررسی عمیق و گسترده دامنۀ متغیرها، فنون و روش‌های به‌کاررفته در پژوهش‌ها نیز به دست می‌دهد. در نتیجه، این رویکرد گامی مهم در ارتقای ادبیات علمی و بهبود کیفیت پژوهش در حوزۀ علوم رفتاری و زیرشاخه‌های گوناگون آن به شمار می‌آید. افزون‌براین، می‌تواند به سیاست‌گذاری آگاهانه‌تر در زمینۀ پیشگیری، مداخلۀ بهنگام و درمان مشکلات و اختلال‌های رفتاری و روان‌شناختی، برای افراد و جامعه، بر پایۀ یافته‌های قابل‌اعتمادتر و مستحکم‌تر یاری رساند.تعارض منافع: نویسندگان اعلام می‌کنند که هیچ‌گونه تعارض منافع مالی، علمی یا سازمانی در انجام، نگارش و انتشار این مقاله وجود ندارد. تمام مراحل طراحی، تحلیل و نگارش اثر به‌صورت مستقل انجام شده و هیچ منبع مالی بیرونی در تهیه یا تأثیرگذاری بر نتایج پژوهش نقش نداشته است.