فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: عقلانیت مفهومی اساسی در فلسفه، علوم طبیعی و علوم اجتماعی است که در بعد نظری و عرصۀ کاربردی نقش ایفا می‌‎کند. «عقل» در سیر تاریخی خود از عقل نظری در «سنت افلاطونی-ارسطویی» تا عقل ابزاری مدرن دچار دگرگونی شده است مفهوم عقلانیت به‌عنوان یکی از مفاهیم محوری در علوم انسانی دارای ابعاد پیچیده و برگرفته از زبان فرانسه است (آراسته‌خو، 1381، ص681)؛ اما «عقلانیت» یا «جهات عقلانی» مشتقات بسیار زیادی دارد که همگی از این کلمه گرفته ‎شده‌‎اند. عقلانی‌سازی فرایندی است که بر پایه آن واقعیت‌‎ها و فعالیت‌‎ها در محدوده سلطه خِرد قرار می‌‎گیرند.درواقع، عقلانیت را معنادار بودن در یک بافت خاص می‌‎دانند (Turner, 2006: 145). ازاین‌رو، می‌‎توان گفت که عمل عقلایی عملی است که قدرت خرد یا استدلال انسان را قانع و متقاعد می‌‎کند؛ در این معنا استدلال بر مبنای تفکر است و با احساسات و هیجانات متفاوت است (دانایی‌فرد و همکاران، 1389؛ به نقل از اسنلن). یکی از چالش‎های عمده‌ای که پژوهشگران و نظریه‌پردازان این حوزه با آن مواجه هستند عدم فهم واحد از مفهوم عقلانیت و جنبه‎های مرتبط با آن است. به‌طورکلی، سؤال اصلی این پژوهش عبارت است از: «عقلانیت چیست وجنبه‎های مرتبط با آنچه ویژگی‌هایی دارد»؛ هدف از انجام این پژوهش آن است تا با تکیه بر مطالعه و گردآوری ادبیات و پیشینه نظری در حوزه علوم اجتماعی فهم بهتری از جنبه‎های گوناگون عقلانیت را پیش روی مخاطب قرار دهد. روش پژوهش: در زمینه پزوهش‎های کاربردی، روش‎های متعددی وجود دارد که به هریک از آنها برحسب ویژگی پرسش‎های پژوهش و موقعیت‌ها و شرایط خاص مطالعه ممکن است نام‎های مختلف اختصاص داده شود. اهم این مطالعات عبارت است از: مطالعات موردی، تاریخی، توصیفی، اکتشافی، طولی و مقطعی، میدانی، آزمایشگاهی، تجربی و پس رویدادی، همبستگی و همخوانی، تجربی حقیقی و شبه‌تجربی. روش تحقیق توصیفی یکی از اساسی‌ترین شکل‎های تحقیق است. این تحقیق در پایین هرم سلسله‌مراتبی پژوهش و با رویکرد توصیفی-تحلیلی به بررسی عقلانیت از حیث کاربرد در علوم اجتماعی می‌پردازد. قرار گرفتن تحقیق توصیفی در پایین هرم تحقیق به معنای بی‌اهمیتی، غیر علمی یا بی‌ارزش بودن آن نیست. این نوع تحقیقات، پدیده‎های موجود در دنیای ما را توصیف می‌کنند. این توصیفات می‌توانند درباره اطلاعات پایه‌ای، فعالیت‌ها، رفتارها و تغییرات بنیادین پدیده‌ها باشند. پژوهش پیش رو از نوع توصیفی-تحلیلی است و تلاش نموده است تا به بررسی مفهوم عقلانیت و مسائل و پدیده‎های مرتبط با آن با رویکرد سیستماتیک بپردازد. در این مسیر دیدگاه‌ها و آرای اندیشمندان مطرح در این حوزه و تحلیل و دسته‎بندی آنها رویکرد پژوهشگران در این تحقیق بوده است. هدف اصلی در این پژوهش توصیف دقیق مفهوم عقلانیت، آرا و دیدگاه صاحب‌نظران در حوزه عقلانیت و مفاهیم مرتبط است. یافته‎های پزوهش: ابتدا دسته‎بندی‎های مختلف پیرامون عقلانیت ارائه شد که با توجه به تمایز نمادها، ارزش‌ها و فرهنگ جوامع مختلف تعاریف گوناگونی از آن ارائه شده است: عقلانیت عملی → پاسخ تاکتیکی به موانع محیطی؛ راهبردهای واقعیت‌‎گرایانه. عقلانیت رسمی → ابزار استانداردسازی تصمیم‌‎گیری؛ مناسب برای سازمان‎دهی بوروکراتیک. عقلانیت تئوریک → توسعۀ نظام‎های تحلیلی پیچیده برای پیش‌‎بینی و ارزیابی. عقلانیت ارزشی → الهام‌‎بخش تحولات اجتماعی و فرهنگی و بستر راهبردهای ارزشی در سیاست یا دین. در نهایت یکی از دسته‎بندی‎های مرسوم به عقلانیت ارزشی/ جوهری و عقلانیت ابزاری و ویژگی‎های آنها بیان شد. پس از ارائه مدل جامع عقلانیت دیدگاه تعدادی از اندیشمندان و صاحب‌نظران در حوزه عقلانیت مطرح شد و در پایان آرا و اندیشه‎های آنها بر پایه تعریف، هدف و دیدگاه به شرح ذیل ارائه شده است: خلاصه‌ای از دیدگاه هابرماس مشتمل بر تعریف، هدف و دیدگاه وی از عقلانیت تعریف: عقل ابزاری شکلی از عقلانیت است. هدف: کنترل و مهندسی فرایندها و پدیده‌ها دیدگاه: آدمی جانوری ابزارسازی و در عین حال موجودی ناطق است؛ در مقابل عقل ابزاری مفهوم عقل ارتباطی با کنش ارتباطی را مطرح می‌کند. خلاصه‌ای از دیدگاه دورکیم مشتمل بر تعریف، هدف و دیدگاه وی از عقلانیت تعریف: تفسیر دورکیم از عقلانیت عکس تفسیر پوزیتیویست‎هاست. هدف: نظریه‎پردازی با روش‎های عقلانی و (تأیید تجربی) به جای استنتاج تجربی دیدگاه: آرمان عقلانی روشنگری به منزله عوامل اصلی معایت و مفاسد جامعه مدرن است. خلاصه‌ای از دیدگاه وبر مشتمل بر تعریف، هدف و دیدگاه وی از عقلانیت تعریف: پیچیدگی در نظام اداری، اجتماعی، اقتصادی، پیدایش تقسیم کار گسترده و پیش‎بینی پذیر شدن امور زندگی اجتماعی و اقتصادی، بهره‎گیری انسان از ابزارها هدف: 1. کنش عقلانی که فاعل به دلیل سود و منعفت بوده و آگاه به اثر فعل خودش است؛ 2. کنش غیرعقلانی که فاعل آگاه به اثر فعل خود بوده و به دنبال فایده نمی‎باشد. دیدگاه: عقلانیت به دو قسم نظری (اشاره به عقلانیت در علوم) و عملی (معیارهایی که انسان سعی می‎کند توسط آن محیط را کنترل کند) تقسیم می‎شود. خلاصه‎ای از دیدگاه لوکاچ مشتمل بر تعریف، هدف و دیدگاه وی از عقلانیت تعریف: در سرمایه‎داری روابط انسانی به روابط کالایی تبدیل می‎شود و عقلانیت مدرن به شیء‌وارگی دامن می‎زند. هدف: درصدد حل تناقضات عمل برآمده است. دیدگاه: از دیدگاه لوکاچ عقل زمانی شایسته نام خود است که کلیه عناصر غیرعقلایی در نظامی منسجم گردآوری می‎شود. خلاصه‌ای از دیدگاه هایدگر مشتمل بر تعریف، هدف و دیدگاه وی از عقلانیت تعریف: تعریف از عقلانیت دستخوش تغییر و دگرگونی می‎شود. هدف: تکنولوژی مدرن که متکی بر عقلانیت ابزاری است نماد فراموشی هستی است. دیدگاه: دعوت به بازاندیشی هستی‎شناسانه خلاصه‌ای از دیدگاه نیچه مشتمل بر تعریف، هدف و دیدگاه وی از عقلانیت تعریف: عقل ابزاری از زندگی واقعی جداست و به نظم دادن تجربه انسانی نمی‎پردازد. هدف: هر نگاه ما زاویه‎ای از حقیقت است. دیدگاه: عقل ابزاری ملاک نگاه‎ها به حقیقت نیست. خلاصه‌ای از دیدگاه شوپنهاور مشتمل بر تعریف، هدف و دیدگاه وی از عقلانیت تعریف: عقل خادمی برای اراده محسوب می‎شود. هدف: به هیچ‎وجه ایدئالی از یک نظام عقلانی را در دنیا ترویج نمی‎کند. دیدگاه: نظریه‎های عقل‎گرایانه هگل و سایر فلاسفه را رد می‎کند و به اهمیت اراده و نقش آن در شکل‌گیری واقعیت در زندگی انسان اشاره دارد. بحث و نتیجه‌گیری: عقلانیت از دیرباز به‌عنوان ستون فقرات نظریه‎های مدیریت مطرح بوده است؛ اما تأکید بیش از اندازه بر عقلانیت کامل در مدیریت و اقتصاد نئوکلاسیک، فاصله‌‎ای را میان تئوری و واقعیت سازمانی ایجاد کرد. هربرت سایمون با نقد این دیدگاه، مفهوم «عقلانیت محدود» را معرفی کرد که به شرایط شناختی و محیطی عوامل در فرایند تصمیم‌گیری توجه می‌‎کرد.  سایمون با باور به عقلانیت محدود  آن را درمحدودیت‎های زیر خلاصه می‌کند: محدودیت‎های شناختی: حافظه، توجه و توان پردازش اطلاعات. محدودیت‎های اطلاعاتی: دسترسی ناکامل به داده‌ها و پیامدهای تصمیم. محدودیت‎های زمانی: نیاز به تصمیم‌گیری در چارچوب زمان‎بندی سازمانی. سایمون (Simon: 1957 )نشان داد که مدیران ناگزیر به «رضایت‌بخشی»[1] به‌‎جای بیشینه‌سازی هستند؛ یعنی گزینه‌‎ای را می‌‎پذیرند که «کافی خوب» است. در فلسفه اسلامی عقل جایگاه ویژه‌ای دارد و به‌عنوان یکی از منابع شناخت و هدایت انسان به سوی کمال و سعادت مورد تأکید قرار گرفته است. عقل در کنار وحی و سنت، دو رکن اساسی در تبیین و ترویج آموزه‎های دینی و فهم صحیح از شریعت محسوب می‌شود. در فلسفه اسلامی، عقل به دو گونه اصلی تقسیم می‌‎شود: عقل نظری (العقل النظری) و عقل عملی (العقل العملی). موضوع عقل نظری مربوط به حقایق اشیاء است بدون اینکه به چگونگی انجام افعال بپردازد و هدف از آن شناخت تامّ و تأویل علّت و معلول عالم هستی است و عقل عملی مربوط به عمل انسان است. تقدیر و تشکر: «این مقاله را تقدیم به پدر و مادر و استاد عزیزم می‌کنم که با صبر و محبت خود مسیر پیش رویم را هموار کردند».   [1]. satisfying