فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: در حوزه روش‌شناسی تحقیق، مدل‌های متعددی برای هدایت پژوهشگران در طراحی و اجرای مطالعات علمی توسعه یافته‌اند. یکی از مدل‌های شناخته‌شده، مدل پیاز پژوهش ساندرز است که مراحل مختلف فرآیند تحقیق را به‌صورت لایه‌های پیاز توصیف و به محققان کمک می‌کند تا با در نظر گرفتن ابعاد مختلف تحقیق، از جمله فلسفه، رویکرد و استراتژی‌ها، پژوهش‌های خود را به‌صورت نظام‌مند پیش ببرند. باوجوداین، در سال‌های اخیر، این چهارچوب با توجه به تحولات روش‌شناختی و انتقادات واردشده، نیاز به توسعه و بازنگری داشته است. با توجه به پیچیدگی فزاینده محیط پژوهش و ظهور روش‌های جدید، این پژوهش با استفاده از روش مرور دامنه‌ای، مطالعات انجام‌شده در این حوزه را بررسی کرده و مدلی جدید تحت عنوان «مدل تار عنکبوتی پژوهش» پیشنهاد داده است که با بهره‌گیری از پیوستار «ذهنی تا عینی» در روش‌شناسی تحقیق، به پژوهشگران امکان می‌دهد تا با توجه به ماهیت مطالعه خود، مناسب‌ترین روش‌ها را انتخاب و در صورت لزوم، از ترکیب مدل‌های مختلف بهره‌برداری کنند. این مدل از سه لایه اصلی تشکیل شده است: لایه عینی، لایه ذهنی و لایه ذهنی-عینی. لایه عینی بر داده‌های عینی، قابل‌اندازه‌گیری و کمّی تأکید دارد و از روش‌های علمی دقیق و سیستماتیک برای تحلیل داده‌ها استفاده می‌کند. لایه ذهنی به ابعاد ذهنی و تفسیری تحقیق پرداخته و به پژوهشگر کمک می‌کند تا به‌جای تمرکز صرف بر داده‌های عینی، به تجربیات ذهنی افراد نیز اهمیت دهد. لایه ذهنی-عینی، ترکیبی از دو رویکرد ذهنی و عینی در پژوهش استفاده می‌کند.روش: در این پژوهش از روش مرور دامنه‌ای یا سریع، پیرامون مفاهیم کلیدی روش و مدل‌های تحقیق، به‌منظور یافتن منابع اصلی و انواع شواهد، مطابق با مراحل پنجگانه‌ ارائه شده توسط آرکسی و اومالی، پایگاه‌های علمی و استنادی داخلی و موتورهای جستجوی علمی گوگل اسکالر و ساینس دایرکت، در بازه زمانی دو دهه اخیر (2024-2004) مورد بررسی قرار گرفت و با استفاده از کلیدواژه‌های مرتبط با سؤالات تحقیق، مطالعات مروری و پراستناد و همچنین با استفاده از عملگرهای بولین[1] یا ترکیبی و به‌کارگیری «جستجوی پس‌رونده»، بررسی فهرست منابع مقالات مرتبط انجام شد و در هر مرحله، از نمودار PRISMA-ScR 9 (برنامه‌ توسعه‌یافته‌ پریزما برای مرور دامنه‌ای) استفاده شد. در فرایند بررسی و مطالعه‌ دقیق انبوه مقالات یافته شده، صرفاً مقالاتی که به پاسخ سؤالات تحقیق می‌پرداختند، مورد بررسی بیشتر قرار گرفت و سایر مقالات غیرمرتبط حذف شد. سرانجام به‌منظور ثبت و طبقه‌بندی نتایج، تعداد مطالعات گزینش شده در سه دسته‌ مقالات کیفی، کمّی و آمیخته تقسیم‌بندی شدند و مطابق با مراحل مرور سیستماتیک پریزما اصلاح یافته و سرانجام 25 مطالعه جهت انجام تحقیق ثبت و طبقه‌بندی شد.نتایج: با توجه به نقاط ضعف پیاز پژوهش ساندرز، این پژوهش در پی آن است تا با ارائه مدل پیشنهادی تار عنکبوتی ضعف‌های پیازپژوهش را مرتفع نموده و ضمن بازطراحی، آن را توسعه دهد. مدل تار عنکبوتی پیشنهادی، سه لایه را به‌عنوان مبنای چهارچوب مدل قرار داده است که به ترتیب از داخلی‌ترین لایه به خارجی‌ترین لایه (از هسته به پوسته‌های خارجی)، لایه 1: لایه عینی؛ لایه2: لایه عینی – ذهنی؛ لایه3: لایه ذهنی می‌باشد. 1. لایه عینی بر داده‌های عینی، قابل‌اندازه‌گیری و کمّی تأکید دارد. در این لایه، محقق از روش‌های علمی دقیق و سیستماتیک برای جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها استفاده می‌کند تا به دقت و عینیت در نتایج تحقیق، امکان تعمیم‌پذیری یافته‌ها به جامعه بزرگ‌تر بپردازد. این لایه به پژوهشگر کمک می‌کند تا نتایجی قابل‌اعتماد و عینی ارائه دهد که برای تصمیم‌گیری‌های علمی و عملی مفید است. 2. لایه ذهنی، به ابعاد ذهنی و تفسیری تحقیق مربوط می‌شود. در این لایه، محقق به‌دنبال درک عمیق‌تر از پدیده‌ها از طریق تجربیات، باورها، و دیدگاه‌های افراد می‌باشد. استفاده از این لایه به پژوهشگر کمک می‌کند تا به‌جای تمرکز صرف بر داده‌های عینی، به تجربیات ذهنی افراد نیز اهمیت دهد. این لایه به‌ویژه در تحقیقات علوم اجتماعی و انسانی مورد توجه قرار دارد. 3. در لایه ذهنی- عینی (ترکیبی)، که ترکیبی از دو لایه ذهنی و عینی است، به محقق اجازه می‌دهد تا از مزایای هر دو رویکرد بهره‌برداری کند. استفاده از این لایه به بهبود روش تحقیق کمک می‌کند؛ زیرا بین عمق و دقت تعادل را ایجاد کرده و به محقق امکان می‌دهد تا از روش‌های ترکیبی استفاده کند و به درک جامع‌تری از پدیده‌ها منجر می‌شود؛ به‌ویژه در مسائل پیچیده‌ای که نیاز به تحلیل چندبعدی و تلفیق دیدگاه‌های مختلف دارند.بحث و نتیجه‌گیری: مدل پیاز پژوهش ساندرز به‌عنوان یک چهارچوب روش‌شناختی جامع، در ادبیات پژوهش مورد استقبال گسترده‌ای قرار گرفته است. این مدل به پژوهشگران کمک می‌کند تا تصمیمات منسجمی در مورد فلسفه، رویکرد، استراتژی، روش‌ها و تکنیک‌های پژوهش اتخاذ کنند. باوجوداین، این مدل با محدودیت‌هایی نیز مواجه است که نیاز به توسعه و تکمیل دارد. پژوهش حاضر، با توجه به پیچیدگی‌ها و تنوع موجود در پژوهش‌های علمی، با ارائه مدل پیشنهادی تار عنکبوتی و الگوی تکاملی باکاربست مدل پیاز پژوهش، استفاده از مدلی متنوع و ترکیبی را ارائه کرده است که می‌تواند به بهبود کیفیت و دقت نتایج منجر شود. این مدل با انعطاف‌پذیری بیشتر و استفاده از سه لایه ذهنی، عینی، ذهنی- عینی می‌تواند برای طیف وسیعی از پژوهش‌ها استفاده شود. این مدل پیشنهادی، به پژوهشگران کمک می‌کند با توجه به ماهیت مطالعه خود، مناسب‌ترین روش ها را انتخاب و در صورت لزوم، از ترکیب مدل‌های مختلف بهره‌برداری کنند. با وجود تلاش برای پوشش جامع پیشنهادات مطرح شده در مطالعات، پژوهش حاضر با محدودیت‌هایی مانند پیچیده بودن برای پژوهشگران تازه‌کار به‌دلیل ساختار لایه‌ای و ترکیبی، نیاز به آموزش و آشنایی کامل با مفاهیم روش‌شناسی ترکیبی و میان‌رشته‌ای برای استفاده مؤثر از این مدل و همچنین زمان‌بر بودن اجرای این مدل به‌دلیل نیاز به تحلیل‌های عمیق و چندلایه همراه می‌باشد. در پایان برای غلبه بر چالش‌ها و تکمیل شکاف‌های موجود، پژوهشگران آینده می‌توانند بر موضوعاتی مانند بررسی امکان تطبیق مدل تارعنکبوتی با حوزه‌های پژوهشی نوظهور مانند هوش مصنوعی، یادگیری ماشین و علوم داده، بهبود و یکپارچه‌سازی این روش‌ها برای حل مسائل پیچیده دنیای واقعی و افزایش اعتبار و کاربردپذیری با تطبیق و بهبود مداوم استراتژی‌های پژوهشی تمرکز کنند تا از ترکیب مدل تارعنکبوتی با سایر مدل‌های روش‌شناسی برای دستیابی به نتایج دقیق‌تر و جامع‌تر استفاده نمایند.تعارض منافع: در این مقاله تعارض منافع وجود ندارد. [1]. Boolean Operator