فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: تکرارپذیری (replicability) همواره یکی از شاخص‌های بنیادین در تمایز علم از دیگر اشکال شناخت تلقی شده است. این ایده که یک نتیجه علمی باید در شرایط مشابه توسط پژوهشگران مستقل بازتولید شود، به‌طور ضمنی پشتوانه اعتماد ما به یافته‌های علمی قرار گرفته است. باوجوداین، در دو دهه اخیر، افزایش گزارش‌هایی از شکست در تکرار نتایج پژوهش‌های معتبر، به‌ویژه در حوزه‌هایی چون روان‌شناسی، زیست‌پزشکی و علوم اجتماعی، نوعی بحران را در جامعه علمی دامن زده که به‌طور گسترده با عنوان «بحران تکرارپذیری» شناخته می‌شود.در این مقاله، باتکیه‌بر تحلیل فلسفی و بررسی مطبوعات، می‌کوشیم به بصیرت‎های تازه‎ای دست یابیم و تکرارپذیری را مفهومی واحد، جهان‌شمول و بی‌طرف در نظر نگیریم، بلکه آن را به‌مثابه مفهومی زمینه‌مند و ارزش‌محور در نظر گرفته و مبتنی بر آن به درک عمیق‎تر نسبت به آن برسیم. براساس‌این، دریافت‎های جدیدی از آنچه امروز به‌عنوان «بحران» شناخته می‌شود، ارائه شد که بحران را درواقع حاصل نوعی ناهماهنگی میان انتظاراتی که در هر رشته از تکرار نتایج داریم و تعمیم نابه‌جای معیارهای خاص یک حوزه به کل علوم می‎داند. با توجه به این مسئله سعی کردیم الگوی جدیدی از بررسی شکل‎های مختلف تکرار در حوزه‎های مختلف ارائه دهیم که طیفی از شکل‎های تکرار رهنمون‎های متناظری برای مدیریت پژوهش‎های علمی در آن حوزه نیز پیشنهاد شد. این مقاله در پی آن است که با ارائه یک چهارچوب مفهومی تازه، امکان درک طیف‌گونه از تکرارپذیری و پیامدهای آن برای فلسفه علم و سیاست‌گذاری پژوهش علمی را فراهم آورد.روش: از اواسط قرن بیستم نقدهایی ناظر بر ایدئال علم عاری از ارزش‎ها مطرح شد که در بسیاری از پژوهش‎های علمی میزان شواهد مورد نیاز برای تأیید یک نظریه بستگی به مؤلفه‎هایی دارد که از ارزش‎ها نشئت می‎گیرند. دستاورد‎های جدید نشان می‌دهد پژوهشگر در بسیاری از مراحل فعالیت علمی از قضاوت‎های ناخواسته‎ای ناظر بر ارزش‎های مختلف رهنمون می‎گیرد. در سال‎های اخیر و با توسعه این دیدگاه ایدئال علم عاری از ارزش‎ها طرفداران کمتری دارد و غالب متفکران تأثیرگذاری ارزش‎ها در علم را اجتناب‌ناپذیر می‎دانند. این پژوهش‎ها بیش از آنکه به وجود یا عدم وجود ارزش‎ها در علم بپردازند، مسئله‎ای مبنی بر تفکیک میان ارزش‎های مشروع و نامشروع در علم را در دستور کار قرار داده‎اند تا جایی که از آن به «معیار جدید تمیز» در علم یاد می‎کنند. در این مقاله سعی بر آن داریم مبتنی بر رویکرد نقش ارزش‎ها در علم پاسخ‎هایی را مورد نقد و بررسی قرار دهیم که درباره ریشه‎های بحران تکرارپذیری ارائه شده است و در قسمت پایانی به تکرارپذیری به‌عنوان یک ارزش معرفتی در علم بپردازیم و این پرسش را مورد بررسی قرار دهیم که آیا تکرار را می‎توان یک ارزش معرفتی جهان‎شمول در نظر بگیریم یا خیر؟نتایج: مطبوعات مطرح درباره بحران تکرارپذیری عمدتاً در قالب دو دسته رویکرد قابل تقسیم‌بندی هستند: نخست، رویکردهایی آماری و روش‌شناختی هستند که تمرکز خود را بر نقص‌ها و محدودیت‌های ابزارهای آزمون علمی قرار داده‌اند؛ دوم، رویکردهای نهادی و جامعه‌شناختی هستند که نقش ساختارها و مشوق‌های بیرونی را در کاهش تکرارپذیری بررسی کرده‌اند. به‌طورکلی، سه عامل در بحران تکرارپذیری قابل‌احصاست. دو مورد آن به روش‎شناسی آماری پژوهش علمی بازمی‌گردد که با بررسی این دو مورد یافته‎هایی مبنی بر نقد این تحلیل‎ها مطرح و همچنین نشان داده شد انتخاب میزان معیار معناداری آماری و مقدار احتمال پیشین هر کدام می‎تواند مبتنی بر برخی مؤلفه‎های ارزشی تأثیرپذیری داشته باشند.مورد سوم در ریشه‎های بحران سوگیری به انحا مختلف متعاقب تأثیرگذاری نهاد‎های علمی، جامعه است. طبق نظر همه پژوهشگرانی که اشاره شد، قطعاً سوگیری سهمی در تقویت مسئله تکرارپذیری دارد؛ ولی باید به نحوه اثرگذاری این سوگیری نیز توجه داشت. به‌طورکلی، سوگیری یا سبب انحرافی در بخش معرفتی فعالیت علمی دانشمند می‎شود و یا در انتشار پژوهش انحرافاتی ایجاد می‎کند. به‌طورکلی، این رویکرد به‌درستی بر اثرات ساختاری، انگیزشی و نهادی در تولید علم تأکید دارد؛ اما اغلب به تحلیل‌های انتزاعی از مفهوم تکرارپذیری نمی‌پردازد. در نتیجه، راه‌حل‌های آن معمولاً ناظر به سیاست‌گذاری یا اصلاحات نهادی‌اند و تحلیل‌های مفهومی یا فلسفی برای تکرارپذیری ارائه می‎نماید.بحث و نتیجه‌گیری: تحلیل‌های این مقاله نشان می‌دهد بحران تکرارپذیری، برخلاف ظاهر آن، الزاماً نشانه‌ای از زوال علم یا فروپاشی روش علمی نیست؛ بلکه ریشه‌های عمیق‌تری دارد که به درک نادقیق از ماهیت تکرارپذیری، فقدان توجه به تفاوت‌های میان‌رشته‌ای، و تسلط نوع خاصی از معرفت‌شناسی علمی بر ارزیابی اعتبار پژوهش‌ها بازمی‌گردد. درواقع، آنچه بحران می‌نماید، در بسیاری موارد نتیجه تعمیم نابه‌جای معیارهای خاص یک حوزه (مثلاً فیزیک آزمایشگاهی) به حوزه‌هایی کاملاً متفاوت (مانند روان‌شناسی یا انسان‌شناسی) است. با تکیه‌بر چهارچوب زمینه‌مند این مقاله، می‌توان ادعا کرد که تکرارپذیری نه یک معیار همگانی و صلب، بلکه یک سازه متغیر، وابسته به نوع علم، هدف پژوهش، زمینه فرهنگی، و انتظارات نهادی است. بنابراین، بازاندیشی در این مفهوم می‌تواند به کاهش دوگانه‌انگاری‌ سطحی (برای مثال علم خوب = تکرارپذیر / علم بد = غیرقابل‌تکرار) کمک کند، امکان‌پذیری یک «معرفت‌شناسی تطبیقی» که به‌جای تلاش برای وحدت‌گرایی، به تمایزها احترام بگذارد را تقویت می‎کند و رهنمون‎های علمی واقع‌گرایانه‌تری برای اعتبارسنجی پژوهش‌ها پیشنهاد دهد. همان‌گونه‌که ما در این پژوهش با معرفی طیف تنوع اشکال تکرار در چند محور، پیشنهاد تجویز طیفی از سیاست‎های کنترلی و تنظیمی متناظر با هر سطح را دادیم. استفاده از این چهارچوب‎ها می‎تواند به پژوهشگران، داوران مقالات و نهاد‎های فعال در حوزه علم یاری دهد تا ملاحظات معطوف به مسئله تکرارپذیری و افزایش اعتبار دستاورد‎ها را ناظر به موقعیت هر حوزه علمی افزایش دهند. نهادهای علمی می‎توانند با تعیین راهبردها و ایجاد زیرساخت‌هایی که تکرارپذیری را زمینه‎مند می‎بینند، به طراحی راهنماها و شاخص‌های ارزیابی متناسب با هر حوزه (مطابق سه محور کنترل، پویایی و هدف) به سیاست‌گذاران کمک کنند تا از اجبار استانداردهای یکسان به همه رشته‌ها خودداری کنند. استفاده از چهارچوب طیفی در داوران مقالات برای درک زمینه پژوهش ارسالی و قضاوت واقع‌بینانه درباره تکرارپذیری نیز می‎تواند سودمند باشد.تقدیر و تشکر: پژوهشگران بر خود لازم می‎دانند از تمامی استادانی که آنها را در انجام این پژوهش یاری کرده‌اند، کمال تقدیر و تشکر را داشته باشند.تعارض منافع: در این پژوهش هیچ‎گونه تعارض منافعی وجود نداردجدول 1. طیف گونه‎های مختلف تکرار در سه محور کنترل، پویایی و هدفمحورموقعیت آغاز طیفموقعیت میانه طیفموقعیت پایان طیفکنترلکنترل دقیق متغیرها؛ آزمایش‌های با پروتکل ثابتکنترل نسبی متغیرها با ترکیب قواعد و انعطاف‌پذیریکنترل اندک؛ متغیرهای پیچیده و کمتر قابل پیش‌بینیپویاییسیستم‌های ایستا و قابل پیش‌بینیسیستم‌های نیمه‌پویا با پیچیدگی متوسطسیستم‌های کاملاً پویا و پیچیدههدفتأیید و اثبات نتایج موجودترکیب تأیید و کشف نتایج جدیدکشف و اکتشاف نتایج یا پدیده‌های نو جدول 2. شاخص‌های موقعیت‌یابی پژوهش‌ها در چارچوب طیفی سه‌محورهمحورپرسش شاخصمعیارهای ممکنکنترلتا چه اندازه امکان کنترل دقیق بر متغیرها وجود دارد؟- وجود پروتکل‌های دقیق آزمایشگاهی- توان بازسازی شرایط محیطی- نقش دخالت انسانیپویاییآیا موضوع مطالعه ماهیتی پویا و وابسته به متغیر‎های غیرقابل‌پیش‌بینی دارد؟- تشریح ملاحظات راجع به مؤلفه‎های ناشناخته و غیرقابل محاسبههدفهدف اصلی تکرار چیست؟- آزمون مجدد نتایج (تأیید)- توسعه ایده قبلی (تلفیقی)- گشودن افق‌های جدید (اکتشافی)