الگوشناسی هندسی و ساختار فضایی کاروانسراهای دشتی ایران(مطالعه موردی: کاروانسراهای دشتی خراسان)
نویسندگان
1 استادیار، گروه معماری، واحد گنبدکاووس، دانشگاه آزاد اسلامی، گنبدکاووس، ایران
2 استادیار، گروه معماری، واحد دامغان، دانشگاه آزاد اسلامی، دامغان، ایران
3 دانش آموخته کارشناسی ارشد، گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی، گنبدکاووس، ایران
4 دانش آموخته کارشناسی ارشد، گروه معماری اسلامی و شهرسازی، دانشکده شهرسازی و معماری اسلامی، دانشگاه بینالمللی امام رضا(ع)، مشهد، ایران
doi
10.22034/jgk.2022.308508.0چکیده
این پژوهش درصدد است کاروانسراهای برونشهری در فلاتهای ایران در سه دوره سلجوقی، صفوی و قاجار که از فعالترین دورههای اسلامی در احداث این بناها هستند را از نظر هندسی و ساختار فضایی موردبررسی قرار دهد و جایگاه کاروانسراهای دشتی خراسان را در این میان بیابد. فرآیند استنتاج در این پژوهش، شامل انتخاب کاروانسراها و شاخصهها، طبقهبندی و تحلیل آنها و نتیجهگیری است. در این پژوهش، با استفاده از مطالعات کتابخانهای و اسناد و مدارک موجود شامل منابع اختصاصی و تواریخ عمومی، سفرنامهها و پژوهشهای تازه پیرامون کاروانسراها با بهرهگیری از قیاس بر مبنای استدلال و با استفاده از شیوه نمونهگیری هدفمند (غیر احتمالی)، بیش از پنجاه نمونه را موردبررسی قرار گرفته است. پس از بررسی کاروانسراها و طبقهبندی آنها از نظر دوره تاریخی، موقعیت جغرافیایی، هندسه و ابعاد، به مقایسه و تحلیل آنها پرداخته شده است. با بررسی کاروانسراهای برونشهری از نظر هندسی، مشخص میشود که اغلب آنها دارای پلان مربع یا مستطیل هستند و تعدادی از آنها به دلیل ارائه راهحلهایی شکلهای هشتضلعی و یا دایرهای به خود گرفتهاند. در این میان، کاروانسراهای خراسان مانند رباط شرف، رباط ماهی و رباط زعفرانیه نیز اغلب از هندسههای چهارضلعی و الگوهای چهار ایوانی استفاده کردهاند. نتایج نشان میدهد که ساختار فضایی کاروانسراها نیز با عملکردهای غیرخدماتی بعضاً آمیخته شده است و این موضوع در رباطشرف خراسان که دارای دو نمازخانه و دو صحن است، بهوضوح مشاهده میشود. همچنین نتایج نشان دادند که با گذشت زمان و با توسعه راهها، کاروانسراها نیز گستردهتر شدند و در این خصوص کاروانسرای زعفرانیه سبزوار که دارای آبانباری در ضلع جنوب غربی خود بوده است، نمونهای بارز محسوب میشود.
